AYT Sosyal-2 deneme — ücretsiz, 40 soru, çözümlü

Siyasi haritanın değişmesi, kültürel etkileşim, Batı Roma’nın yıkılması ve Hristiyanlığın yayılması; Kavimler Göçü’nün Avrupa’nın siyasi, kültürel ve dinî yapısını köklü biçimde dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır.

Kısaca — Osmanlı Devleti’nin savaşın başında tek taraflı olarak kaldırdığı düzenlemeler kapitülasyonlardır ve bu hamlenin temel amacı yabancı devletlerin ekonomik ve adli vesayetine son verip tam bağımsızlık kazanmaktır.

Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle oluşan uluslararası kargaşa ortamını fırsat bilen Osmanlı yönetimi, 9 Eylül 1914'te aldığı kararla asırlardır devleti mali ve hukuki açıdan bağlayan kapitülasyonları tek taraflı feshettiğini duyurmuştur. Bu karar, yalnızca İtilaf Devletleri’nin değil, müttefik Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın da tepkisini çekmiş; Osmanlı Devleti’nin kendi egemenliğini ve serbest hareket alanını güçlendirme kararlılığını göstermiştir. Amaç barış görüşmesi başlatmak ya da dış yardımı kısmak değil, devletin üzerindeki en büyük ekonomik prangayı kırmaktır.

Kısaca — Millî Mücadele’de Doğu Cephesi Komutanı olarak Ermenistan’a karşı askerî harekâtı yöneten ve zafer kazanan komutan Kâzım Karabekir Paşa’dır.

Kâzım Karabekir Paşa, Mondros Ateşkes Antlaşması’nın terhis şartlarına uymayarak Erzurum merkezli 15. Kolordu’yu dağıtmamış ve TBMM adına Doğu Cephesi’ni açmıştır. Düzenlediği başarılı taarruzla Ermeni işgalini sonlandırmış ve TBMM’nin ilk siyasi başarısı olan Gümrü Antlaşması’nı imzalamıştır. Seçeneklerde yer alan Ali Fuat Paşa, İsmet Paşa ve Refet Paşa’nın Batı Cephesi’ndeki komuta kademelerinde görev aldığını hatırlamalısın.

Kısaca — İngiltere ve Fransa, Rusya’nın Osmanlı toprakları ve Boğazlar üzerinden güçlenerek Akdeniz’deki ticaret ve sömürge yollarını tehdit etmesini önlemek amacıyla Osmanlı’nın yanında savaşa girmiştir.

19. yüzyıl Avrupa güç dengesinde Rusya’nın tek başına Osmanlı Devleti’ni parçalayıp sıcak denizlere inmesi, Batılı güçlerin küresel çıkarlarına doğrudan aykırıydı. Bu devletler Osmanlı Devleti’ni kendi bekalarından ziyade, Rus yayılmacılığını sınırlandırmak için bir tampon güç olarak desteklemişlerdir. Kapitülasyonların kaldırılması çeldiricisi yanıltıcıdır; çünkü Batılı müttefikler Osmanlı’ya destek verirken dahi ekonomik imtiyazlarını korumayı sürdürmüşlerdir.

Başkentin ve Boğazların denetimi Anadolu-Rumeli bağlantısını sağlamlaştırmış, Bizans’ın taht adaylarını destekleme imkânını kaldırarak merkezî otoriteyi güçlendirmiştir.

Kısaca — Sürekli hâle getirilen kapitülasyonlar, yabancı malların Osmanlı pazarına düşük gümrük vergileriyle girmesine ve yerli üretimin rekabet gücünü yitirmesine yol açmıştır.

Kapitülasyonlar başlangıçta hükümdarların sağlığıyla sınırlı birer lütuf iken 1740'tan itibaren sürekli hâle getirilmiş ve Avrupalı tüccarlara geniş ticari ayrıcalıklar tanınmıştır. Sanayi Devrimi ile birlikte seri ve ucuz üretilen Avrupa malları iç pazarı istila edince, geleneksel el tezgâhlarına dayanan Osmanlı lonca teşkilatı fiyat ve kalite rekabetine dayanamayarak çökmüştür. Bu durum gümrük gelirlerini artırmanın aksine hazine gelirlerini baltalamış ve yerli sanayileşmeyi engellemiştir. Bu nedenle uzun vadeli en yıkıcı sonuç, yerli üretimin Avrupa malları karşısında rekabet gücünü yitirmesidir.

Kısaca — İtilaf Devletleri’nin İstanbul’u işgal edip Mebusan Meclisini dağıtması ve milletvekillerini tutuklaması, Ankara’da yeni bir meclisin açılmasını zorunlu kılmıştır.

16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edilmiş, Misak-ı Millî’yi ilan eden Meclis-i Mebusan basılarak dağıtılmış ve milletvekilleri tutuklanıp sürgüne gönderilmiştir. Bu gelişme üzerine Mustafa Kemal Paşa, milletin iradesini temsil edecek hiçbir yasal kurum kalmadığı için derhal Ankara’da olağanüstü yetkilere sahip TBMM’yi toplamıştır. Ankara’nın coğrafi konumu toplanılacak yerin seçilmesinde bir gerekçe olsa da, yeni bir meclis açılmasını zorunlu kılan asıl neden İstanbul’daki meclisin dağıtılmış olmasıdır.

Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildikten sonra hanedanla bağlantılı son kurum olan hilafet 3 Mart 1924’te kaldırılmış; böylece millî egemenliğin önündeki hanedana dayalı son siyasi bağ kesilmiştir. Saltanatın kaldırılması ve saltanat–hilafet ayrılığı ise cumhuriyetten önce, 1 Kasım 1922’de gerçekleşmiştir.

Kısaca — Tahta geçişin kesin bir veraset kuralına bağlanmaması, hanedan soyundan geldiğini ileri süren kişilerin taht üzerinde hak iddia etmesine zemin hazırlamıştır. Şehzade adayının dış destek ve bazı beylerin desteğiyle harekete geçmesi bu belirsizlikle ilişkilidir. Çeldirici notu: Destek vermeleri, Bizans imparatorunun verasette hukuki hak sahibi olduğu veya Rumeli beylerinin padişahı belirleme yetkisi bulunduğu anlamına gelmez.

Kısaca — Hatay süreci; 1936'da meselenin Milletler Cemiyetine taşınmasıyla başlamış, 1938'de bağımsız Hatay Devleti’nin kurulmasıyla devam etmiş ve 1939'da Hatay Meclisi’nin Türkiye’ye katılma kararıyla tamamlanmıştır.

1936'da Fransa’nın Suriye mandasını sonlandırma kararı alması üzerine Türkiye meseleyi Milletler Cemiyeti’ne taşımış ve Sandler Raporu doğrultusunda Hatay’ın özerkliği tescillenmiştir. Ardından Eylül 1938'de bağımsız Hatay Devleti kurulmuş, İkinci Dünya Savaşı tehlikesinin belirdiği Haziran 1939'da ise Hatay Meclisi oy birliğiyle Türkiye’ye katılma kararı almıştır. Dolayısıyla doğru kronolojik akış; sorunun Milletler Cemiyetine taşınması, Hatay Devleti’nin kurulması ve Hatay’ın Türkiye’ye katılması şeklindedir.

Levhanın yaşının karbon 14 gibi bilimsel yöntemlerle belirlenmesi arkeometrinin, üzerindeki bilinmeyen yazının okunması ise paleografyanın çalışma alanına girer; bu nedenle önce yaş tayini, ardından yazının okunması gerekir.

Kısaca — Dünya rezervlerinin yaklaşık %73'üne sahip olduğumuz, cam, seramik ve kimya sanayisinde yaygın olarak kullanılan metalik olmayan stratejik maden bordur.

Bor; hafifliği, yüksek ısıya direnci ve kimyasal özellikleri sayesinde sanayide çok geniş bir kullanım alanına sahip metalik olmayan bir kaynaktır. Çeldiricilerdeki demir, bakır ve boksit (alüminyum cevheri) metalik madenler grubunda yer aldığından soruda belirtilen maden grubuna uymaz. Petrol ise bir maden değil, organik kökenli fosil bir enerji kaynağıdır ve Türkiye’nin petrol rezervi dünya ölçeğinde oldukça sınırlıdır.

Kısaca — Tabloda verilen diğer dört sektörün salım miktarları toplandığında 420 milyon ton bulunur; toplam 480 milyon tondan çıkarıldığında ulaşım sektörünün payı 60 milyon ton olarak hesaplanır.

Tablodaki bilinen değerleri adım adım toplayalım:

• Enerji üretimi: 192 milyon ton
• Sanayi: 120 milyon ton
• Tarım: 72 milyon ton
• Atık yönetimi: 36 milyon ton

Bilinen sektörlerin toplamı: $192+120+72+36=420$ milyon tondur. Ülkenin yıllık toplam salımı gövdede 480 milyon ton olarak belirtildiğine göre, ulaşım sektörüne kalan salım miktarı: $480-420=60$ milyon tondur.

Kısaca — Volkanik küllerin üst atmosfere ulaşıp hava sahalarını kapatması ve güneş ışınımını engellemesi, bir jeolojik olayın atmosfer ve ulaşım sistemleri üzerinden geniş alanları etkileyebileceğini gösterir.

Volkanizma yer kabuğunun derinliklerinden kaynaklanan jeolojik bir süreçtir; ancak atmosfere püsküren kül ve kükürt partikülleri jet rüzgârlarıyla binlerce kilometre uzağa taşınarak hava yolu taşımacılığını felç edebilir. Ayrıca stratosferde yayılan bu partiküller güneş ışınlarını yansıtarak yerel ya da küresel düzeyde geçici soğumalara yol açar. Dolayısıyla volkanik patlamaların etkisinin yalnızca kraterin hemen çevresiyle sınırlı kalacağını düşündüren yerel bakış açısına kapılmamalısın.

Kısaca — Verimli tarım topraklarının üretim potansiyeli göz ardı edilerek konut veya sanayiye açılması “amaç dışı arazi kullanımı” kavramıyla ifade edilir.

Bir arazinin kendi yetenek sınıfı ve doğal niteliğine uygun olmayan sektörlere tahsis edilmesi amaç dışı kullanımdır. Dönüşümlü otlatma, mera yönetimi, arazi potansiyeline uygun planlama ve ıslah ise toprağın sürdürülebilirliğini sağlayan koruyucu uygulamalardır.

Kısa mesafelerde farklı yerel iklim koşullarının görülmesi (II), farklı türlere uygun yaşam ortamları oluşturur. Sulak alanların korunması ve doğal taşkın rejiminin sürmesi (IV) de canlıların beslenme ve üreme alanlarını korur. Bu nedenle doğru cevap II ve IV’tür. Habitatların parçalanması ve koridorların kesilmesi (I) ile tek ürün tarımının yaygınlaşması (III) ise biyoçeşitliliği azaltır.

Kısaca — Teknoloji ve makineleşme, tarımda çalışan başına üretimi artırarak daha az iş gücüyle üretim yapılmasını sağlar. Sanayi ve hizmet sektörlerinin gelişmesi de iş gücünü bu alanlara çeker. Tarımsal istihdam payının düşük olması, üretimin iç talebi karşılayamadığını veya çalışan başına üretimin gerilediğini göstermez; emek yoğun yöntemlerin yaygınlaşması ise iş gücü ihtiyacını artırır.

Kısaca — Piramidin en geniş dilimi %31’lik payla 0-14 yaş grubudur; yaş ilerledikçe sütunlar daraldığı için nüfus yapısı geniş tabanlıdır.

Yeşilova’nın nüfus piramidinde 0-14 yaş grubu erkeklerde %16, kadınlarda %15 olmak üzere toplam nüfusun %31’ini oluşturur. Bunu %27 ile 15-29, %20 ile 30-44, %15 ile 45-59 yaş grubu izler; 60+ yaş grubu ise yalnızca %7’de kalır. Sütunların tabandan tepeye doğru düzenli biçimde daralması, doğum oranlarının yüksek olduğu genç ve dinamik bir nüfus yapısını, yani geniş tabanlı bir piramidi gösterir.

Diğer yargılar piramitle çelişir: 15-29 yaş grubu (%27), 0-14 yaş grubundan (%31) daha küçüktür; 0-14 ve 15-29 yaş gruplarında erkek nüfusu kadın nüfusundan fazla olduğu için kadınlar bütün yaş gruplarında önde değildir; kadın-erkek farkı 30-44 yaş grubunda sıfırdır, dolayısıyla en yüksek olduğu grup burası olamaz; 45-59 yaş grubu (%15) da 30-44 yaş grubundan (%20) küçüktür.

Kısaca — Baraj projesi enerji, tarım, sanayi ve balıkçılığı doğrudan geliştirirken dağlık arazideki ulaşım altyapısına doğrudan bir katkı sağlamaz.

Akarsu üzerine inşa edilen baraj hidroelektrik enerji üretir; biriken su tarımsal sulamayı, üretilen güç ve hammadde ise sanayi tesislerini doğrudan harekete geçirir. Ayrıca baraj gölü tatlı su balıkçılığı için elverişli bir ortam oluşturur. Buna karşılık, dağlık ve engebeli arazilerde baraj gölleri mevcut karayollarını sular altında bırakıp güzergâh değişimlerine neden olabilir; projede su yolu taşımacılığına dair doğrudan bir imkân oluşmadığından ulaşım sektörü diğerlerine göre çok daha az etkilenir.

Kısaca — Soğuk hava deposu bozulma kayıplarını azaltır; iyileştirilen yol ise balıkların daha uzak pazarlara ulaştırılmasını kolaylaştırır. Av miktarı değişmese de ürünün daha büyük bir bölümü satılabilir hâle gelir. Çeldirici notu: Bu yatırımlar av miktarını veya denizdeki avlanma koşullarını değiştirmez. Konserve ve taşıt üretiminin artacağını gösteren bir bilgi de verilmemiştir.

Kısaca — İklim, yerel malzemeler ve komşu topluluklarla etkileşim; aynı kültür bölgesinde yemek, mimari ve giyim özelliklerinin çeşitlenmesini sağlar. Bu nedenle doğru cevap D’dir. Diğer seçeneklerdeki ortak programlar, standart tasarımlar ve benzer ürünlerin yaygınlaşması ise yerel farklılıkları artırmaktan çok kültürel benzerliği güçlendirir.

Kısaca — Doğal kaynak talebini gösteren ekolojik ayak izinin biyolojik kapasiteyi aşmasıyla dördüncü yıldan itibaren ekolojik açık oluşmuştur ve tüketim ile atıkları azaltıp ekosistemleri onarmak gerekir.

Grafik incelendiğinde ilk iki yılda biyolojik kapasitenin yüksekliği ekolojik rezerve işaret ederken, 3. yılda 106 değerinde dengelenen eğriler 4. yılda tersine dönmüştür. 4. yılda ekolojik ayak izi 122'ye tırmanırken biyolojik kapasitenin 104'e gerilemesi, doğanın sunduğu üretim ve atık soğurma sınırının aşıldığını (ekolojik borçlanma) kanıtlar. Bu açığı kapatmak için bölgenin aşırı kaynak talebini dizginlemesi, atık üretimini düşürmesi ve bozulan ekosistemleri rehabilite ederek biyolojik kapasiteyi yeniden güçlendirmesi zorunludur.

Kısaca — “Yağmur yağarsa maçı erteleyeceğiz” önermesi, iki ayrı basit önermeyi koşul (“ise”) eklemiyle bir araya getirdiği için bileşik bir önermedir.

Bileşik önermeler, birden fazla basit önermenin mantık bağlaçlarıyla (“ve”, “veya”, “ise”, “ancak ve ancak”) birbirine bağlanmasıyla oluşturulur. Bu ifadede “yağmur yağar” ve “maçı erteleyeceğiz” şeklindeki iki bağımsız yargı “-sa/-se” (ise) koşul eklemiyle birbirine bağlanmıştır. “Ahmet matematik sınavından yüksek not aldı” gibi diğer ifadeler ise herhangi bir mantıksal bağlaç içermeyen ve tek bir yargı bildiren basit önermelerdir.

Kısaca — Nörobilim ve hukuk gibi alanlar kendi teknik sınırları içinde çalışırken felsefe, bu disiplinlerin temel kabul ettiği “özgür seçim” ve “sorumluluk” gibi kavramların meşruiyetini ve ön kabullerini sorgular.

Nörobilimci beyin bölgelerini, hukukçu ise yasal sorumluluk koşullarını incelerken özgür irade ve sorumluluk kavramlarını veri olarak kabul eder. Filozof ise bu kavramların hangi insan anlayışına dayandığını ve nedensellik ilkesiyle nasıl bağdaşabileceğini araştırarak disiplinlerin varsayımlarını masaya yatırır. Parçada felsefenin bilimlerin yerini aldığı değil, onların dayandığı temel ilkeleri eleştirel bir süzgeçten geçirdiği vurgulanmaktadır.

Sosyolojik kavram burada farklı örnekleri karşılaştırmayı sağlayan soyut bir araçtır; fakat ampirik çeşitliliğe göre yeniden düzenlenebilir. Bu, genelleme ile bağlama duyarlılığı birlikte korur.

Araştırmacının kendi beklentileriyle uyuşmayan bulguları da raporlaması nesnellik ilkesini örneklendirir. Belirleyici olan kişisel desteği değil, elde edilen verilerdir.

Personelin tutumu hastanın ihtiyacından çok toplumsal konuma göre değişmektedir; yakınma, değerin konumla sınırlanmasına yöneliktir.

Kısaca — Çalışan seçimi, işe uyum, vardiya düzeni, çalışan doyumu ve iş yerindeki verimlilik endüstri ve örgüt psikolojisinin inceleme alanıdır.

Parçada fabrikadaki personelin yeteneklerine uygun görevlere yerleştirilmesi, çalışma saatleri ve doyumun verim üzerindeki etkileri araştırılmaktadır. Bu çalışma bireysel bir sağaltım ya da salt bilişsel bir laboratuvar deneyi değil, iş yaşamına yönelik uygulamalı bir faaliyettir. Dolayısıyla araştırmayı yürüten psikoloğun uzmanlık alanı endüstri ve örgüt psikolojisidir.

Davranışların gözlem ve öğretim yoluyla edinilip sonraki kuşağa aktarılması, kültürün öğrenilmiş ve aktarılabilir olduğunu gösterir.

Kısaca — Verilen kıyasta sonuç öncüllerden mantıksal bir zorunlulukla türetildiği için çıkarım geçerlidir.

Bu örnek klasik bir tümdengelim tasımıdır: Bütün metallerin genleştiği genel kabulünden hareketle bakırın da genleşeceği sonucu öncüllerden zorunlu olarak çıkmaktadır. Bir çıkarımı geçerli kılan ölçüt, sonucun gerçek dünyada gözlemlenmesi değil; öncüller ile sonuç arasındaki bu mantıksal zorunluluk bağıdır. Çeldiriciye dikkat etmelisin: Bir sonucun gerçekte doğru olması akıl yürütmeyi tek başına geçerli yapmaz; geçerlilik sadece mantıksal türetmenin kurala uygunluğuna bağlıdır.

Kısaca — Toplumsal örüntüler yeniden görülse de değişen koşullar onların işlev ve anlamını dönüştürebilir. Parçada merkezileşme ve yerelleşmenin her seferinde farklı üretim teknolojileri, nüfus yapıları ve yurttaşlık beklentileri içinde gerçekleştiği belirtilmektedir. Bu yüzden kurumsal adın aynı olması, geçmişteki düzenin aynen geri geldiğini göstermez; doğru cevap E’dir. Çeldirici notu: Bu evrelerin birbirini izlemesinden toplumun önceki gelişme aşamalarına döndüğü sonucu çıkarılamaz.

Birinci durumda davranışın sonucu (yiyecek elde etme) davranışın sıklığını artırmaktadır; bu edimsel koşullanmadır. İkinci durumda ise kişi önceden fark etmediği bir ilişkiyi aniden, bir anda kavramaktadır; bu da kavrayarak (sezgisel/içgörüsel) öğrenmenin tanımına uyar.

Kısaca — İnsan beyni ile bilgisayar arasındaki işlevsel benzerlikten yola çıkılarak hafıza kaydının da benzer olacağının savunulması, analoji (benzeşim) yoluyla yapılan bir akıl yürütmedir.

Analoji, iki farklı nesne veya durum arasındaki bilinen benzerliklerden hareketle, birinde var olan başka bir özelliğin diğerinde de bulunacağını ileri süren akıl yürütme biçimidir. Burada beyin ve bilgisayar bilgi işleme süreçlerindeki ortaklıklar üzerinden karşılaştırılmış ve bilgisayardaki kayıt tutma niteliği insan beynine aktarılmıştır. “Bütün canlılar hücrelerden oluşur...” önermeleri tümdengelime, incelenen her metalin genleşmesinden genel bir kurala varılması ise tümevarıma örnektir.

Kısaca — Aynı güdü, kişilerin yaşantıları ve durumu değerlendirme biçimleri farklı olduğu için farklı duygularla birlikte yaşanabilir. Örneğin başarı güdüsüyle çalışan bir öğrenci heyecan ve sevinç, bir başkası başarısızlık korkusu ve kaygı duyabilir. Güdü davranışı amaca yöneltirken duygu bu yönelişe eşlik eden yaşantıdır; aralarında herkes için geçerli, tek bir eşleşme yoktur.