TYT Sosyal deneme — ücretsiz, 20 soru, çözümlü

Kısaca — Amasya Genelgesi, kurtuluşu milletin azmine bağlayarak ulusal egemenlik ve ortak irade anlayışını ilan eder.

«Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır» cümlesini oku: çözüm padişahtan veya İstanbul’dan değil, milletin kendi kararından beklenir. Sivas’ta ulusal kongre istemek de bu iradeyi tek çatı altında toplama adımıdır. İstanbul’un yetkisini artırmak, kapitülasyonu kabul etmek, manda istemek ya da orduyu lağvetmek genelgenin çizgisinin tersidir; manda özellikle kafa karıştırır ama Amasya metni mandayı resmen talep etmez.

Kısaca — İstanbul’un fethiyle Karadeniz’in bütünüyle Osmanlı egemenliğine girdiği söylenemez. Metin; Anadolu-Rumeli bağlantısında denetimin artmasını, Bizans’ın sona ermesini, Boğazlarda gücün artmasını ve merkezî yönetimin güçlenmesini destekler. Çeldiriciye dikkat: Boğazlarda denetimin güçlenmesi, Karadeniz’in tamamına egemen olmak anlamına gelmez.

Kısaca — Gazneliler’in asıl genişleme alanı Hindistan ve çevresi olmuştur.

Gövde Anadolu’ya yönelmediklerini, faaliyetlerini doğu ve güneyde yoğunlaştırdıklarını söylüyor; bu hat Hindistan ve çevresine karşılık gelir. Avrupa içlerine batı seferi, sürekli başkent değiştiren göçebelik, yalnızca bozkırla sınırlı kalma veya Haçlılara karşı ortak ordu kurma bu yönelimden çıkmaz.

Kısaca — Antlaşma maddelerinden Doğu Roma’nın Hun topraklarını tamamen ele geçirdiği çıkarılamaz.

Yıllık verginin artırılması Hunların ekonomik kazanımını ve siyasi üstünlüğün Hun lehine kullanılmasını, sınır pazarlarında ticaretin sürmesi sınırlı ticareti, kaçakların karşılıklı iadesi de kaçak sorununa çözüm arandığını gösterir. Roma’nın Hun topraklarını ele geçirmesi ise maddelerin hiçbirinde yoktur; tam tersine vergi ödeyen taraf Doğu Roma’dır. Bu yüzden Hun ülkesinin bütünüyle ele geçirildiği yargısına ulaşılamaz.

Kısaca — Sakarya zaferi, TBMM’yi İtilaf Devletleri karşısında masaya oturan asıl güç konumuna yükseltmiştir.

Masaya oturacak taraf değişmiştir sözü, askerî başarının diplomatik ağırlığı çevirdiğini anlatır: artık dayatma değil, TBMM ile pazarlık söz konusudur. Bu, İstanbul Hükûmeti’nin yetkisinin bittiğini ilan etmek, Yunan ordusunun yok olduğunu söylemek ya da Sovyet ittifakını gereksiz ilan etmek değildir; ifade, İtilaf nezdindeki muhataplık ve pazarlık gücünün Ankara’ya geçtiğini vurgular.

Kısaca — Orman yangını riski, kışları yağışlı; yazları uzun, sıcak ve kurak geçen makilik alanlarda en yüksektir.

Kış yağışları bitki örtüsünün gelişmesini sağlar, yaz kuraklığı ise bu örtüyü kurutarak kolay tutuşabilir yakıta dönüştürür. Sıcaklık ve kuruluk tutuşmayı kolaylaştırırken rüzgâr yangının hızla yayılmasına yol açabilir. Yıl boyunca nemli veya karla kaplı alanlarda bu koşullar birlikte oluşmaz.

Alüvyal topraklar akarsuların taşıdığı ince malzemelerin birikmesiyle oluşur; delta ve ova tabanlarında verimli tarım alanlarıdır. Diğer özellikler litosol, tuzlu toprak veya podzol ile ilgilidir.

L istasyonunda yaz yağışı 280 mm ile diğer mevsimlerden belirgin biçimde fazladır; doğru cevap B’dir. K’de en fazla yağış kışın, en az yağış yazın düşer. M’de yağışlar mevsimlere dengeli dağılır. K ve L’nin yağış rejimleri farklıdır; L’de en az yağış sonbaharda değil, 90 mm ile kışın düşer.

Kısaca — Yoğun iç göçün göç alan kentlerin yaş yapısını hızla yaşlandırması en az olası sonuçtur.

Kentlere iş ve eğitim amacıyla yönelen nüfus çoğunlukla genç veya çalışma çağındadır; bu nedenle göç, yaşlanmayı hızlandırmak yerine yavaşlatabilir. Buna karşılık artan nüfus konut ve altyapı talebini, iş gücü arzını ve nüfus yoğunluğunu yükseltir.

Kısaca — Yağışlı iklim kuşağı, yağış benzerliğine göre sınırlandırılmış şekilsel bir bölgedir.

Şekilsel bölgelerde seçilen tek bir özelliğin alan içindeki türdeşliği esas alınır. Yağışlı iklim kuşağında bu ortak ölçüt yağış koşullarıdır. Hastane, metro ve okul taşımacılığı alanları merkez-hizmet ilişkisine dayanırken belediye sınırı yönetsel bir kararla belirlenir.

Kısaca — Bu düşünürü ayıran, gerçekliği su veya hava gibi duyulur unsurlarda değil, duyular ötesi idealar alanında aramasıdır.

Doğa filozofları arkheyi maddi yapı taşında arar; parça buna karşı asıl gerçekliğin idealar alanı olduğunu koyar. Böylece varlık sorunu doğal maddeden kavramsal nesnelere kayar. Mitolojiyi sürdürmek, yalnızca ahlakla ilgilenmek veya deneysel yöntemin kurucusu olmak metinde yoktur.

Kısaca — İddiasını geçerli ve bağımsız bir gerekçeyle temellendiren kişi Deniz’dir.

Felsefede gerekçelendirme, bir yargıyı salt tekrarlamak veya başkalarının kabulüne sığınmak yerine rasyonel bir temele bağlamaktır. Deniz, adaletin önemini “adil toplumlarda insanların daha güvenle yaşaması” gibi denetlenebilir bir nedene dayandırmıştır. Ece çoğunluğun kanısına, Can döngüsel tekrara, Lara körü körüne otoriteye sığınır; Mert ise kişisel duygusunu gerekçe yerine koyar ki bu da yargıyı herkes için temellendirmez.

Kısaca — Para cezası dışarıdan uygulanan hukuki bir yaptırım, sürücünün duyduğu rahatsızlık ise kendi içinden doğan vicdani bir yargıdır. Sürücünün kimse görmediğinde ve cezalandırılmadığında da pişmanlık duyması, bu rahatsızlığın ceza kaygısından değil, kendi davranışını yanlış bulmasından kaynaklandığını gösterir. Bu nedenle doğru cevap A’dır.

Parçada dış dünya gözlemine başvurulmadığı, Tanrı kavramının içeriğinden hareket edildiği belirtilir. Bu nedenle kullanılan temellendirme deneyimden bağımsız, apriori bir akıl yürütmedir.

Kısaca — Zihin, deneyimi herkes için geçerli zorunlu kategorilerle biçimlendirir. Parçaya göre bilgi için deneyim gereklidir; ancak zihin duyumları olduğu gibi kaydetmez, onları düzenler. Bu nedenle doğru cevap B’dir. A kategorileri deneyim tekrarından türetirken E onları bireysel alışkanlıklara bağlar; ikisi de parçadaki doğuştan ve evrensel kategoriler anlayışıyla çelişir.