Doğruyu söylemek her toplumda erdem sayılır, ama sofrada ekmeğin nasıl kesileceği yöreden yöreye değişir; ilki ahlaki bir değer, ikincisi bir görgü kuralıdır.
Ahlak ve Değerler konusu bu tür ayrımlar üzerine kuruludur ve doğruluk, adalet, merhamet, sorumluluk, emanete sadakat gibi değerlerin İslam ahlakındaki yerini inceler. Kibir, haset ya da kul hakkı yeme gibi yerilen tutumlar da konunun parçasıdır.
Sorularda çoğunlukla gündelik bir durum ya da iki kişi arasında geçen kısa bir konuşma verilir; bu durumda hangi değerin korunduğu veya çiğnendiği sorulur. Seçenekler birbirine yakın değer adlarından oluştuğu için ince farklar belirleyici olur.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Ahlaki değerler, zamandan ve toplumdan bağımsız olarak her yerde geçerliliğini koruyan evrensel ilkelerdir; görgü ve gelenek kuralları ise toplumdan topluma, dönemden döneme değişebilen davranış biçimleridir. İkisi de insan ilişkilerinde görünür; bu yüzden sınırları ilk bakışta bulanık durabilir. Bu ayrım, ahlak felsefesinde sıkça vurgulanan bir konudur. Ayrımın hatırlatılması, kavramların birbirinin yerine kullanılmasını önlemeye yöneliktir. Farklı toplumlarda bu iki kavram bazen birbirine karıştırılır. Karışıklık, benzer görünen davranışların aynı öze bağlanmasından doğar.
Bu açıklamaya göre aşağıdaki davranışlardan hangisi evrensel bir ahlaki değerden çok, değişebilen bir görgü kuralına örnek gösterilebilir?
Cevabı göster
Cevap: A — Yemek yerken belirli bir sırayla oturmak
Doğruluk, adalet, merhamet ve emanete riayet her toplumda geçerliliğini koruyan evrensel değerlerken, sofrada oturma sırası kültürden kültüre değişen bir görgü kuralıdır.
2. soruKolay
Bir iş yerinde tamamlanan grup projesinin raporu hazırlanırken Derya ile Kerem arasında şu konuşma geçer:
Derya: “Arkadaşımız projeye katılmadı ama alacağı prim azalmasın diye rapora onun da çalıştığını yazalım.”
Kerem: “Sonuç ne olursa olsun raporda yalnızca gerçeği belirtmeliyiz.”
Bu konuşma dürüstlük değeri açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Cevabı göster
Cevap: C — Yalnız Kerem’in görüşü dürüstlüğe uygundur çünkü kişisel yarardan bağımsız olarak gerçeği esas almaktadır.
Kısaca — Yalnız Kerem’in görüşü dürüstlüğe uygundur; doğru cevap C’dir. Derya, arkadaşının primini korumak için gerçeğe aykırı bilgi yazmayı önerir. Kerem ise sonuçlarından bağımsız olarak gerçeği esas alır. Başkasının yararını gözetmek, grubun onayı veya yanlışın fark edilmemesi, gerçeğe aykırı bir raporu dürüstlüğe uygun hâle getirmez.
3. soruKolay
Bir aile, ihtiyacından fazla alışveriş yapmakta; yenilebilir yiyecekleri ve kullanılabilir eşyaları gereksiz yere çöpe atmaktadır.
Bu tutum İslam ahlakında yerilen hangi kavramla ifade edilir?
Cevabı göster
Cevap: D — İsraf
Kısaca — İhtiyaçtan fazla tüketmek ve kullanılabilir kaynakları gereksiz yere çöpe atmak israftır. Ailenin yenilebilir yiyecekleri ve kullanılabilir eşyaları atması, kaynakları boşa harcadığını gösterir. Haset başkasının sahip olduklarını çekememek, kibir kendini üstün görmek, cimrilik harcamaktan ve paylaşmaktan kaçınmak, riya ise gösteriş yapmaktır. Verilen tutumu karşılayan kavram israftır.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.