Locke’a göre insan zihni doğuşta boş bir levhadır ve bütün bilgi deneyimle gelir; bu görüş empirizmin özünü oluşturur.
Bilgi Felsefesi, bilginin kaynağını, imkânını, sınırlarını ve doğruluğun ölçütünü sorgular. Bilginin kaynağının akıl olduğunu savunan rasyonalizm, deneyimi esas alan empirizm, kesin bilgiye ulaşılamayacağını öne süren şüphecilik, ikisini birleştiren kritisizm ve sezgiciliği öne çıkaran görüşler bu alanın başlıca akımlarıdır.
Doğruluk ölçütünde de uygunluk, tutarlılık ve yararlılık gibi farklı yaklaşımlar vardır. TYT’de sorular bir düşünürün görüşünü anlatan paragraf verir ve bunun hangi akıma ya da hangi doğruluk anlayışına uyduğunu sorar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir araştırmacı, karşılaştığı yeni bir iddiayı değerlendirirken onun gözlem sonuçlarıyla örtüşüp örtüşmediğinden önce, benimsediği bilgi sistemindeki diğer önermelerle ilişkisini inceler. İddia bu önermelerle çelişiyor ve sistemin bütünlüğünü bozuyorsa onu doğru kabul etmez. Ona göre doğruluk, önermelerin birbirleriyle mantıksal uyum içinde olmasına bağlıdır. Bu araştırmacının benimsediği doğruluk ölçütü aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Tutarlılık
Kısaca — Bir önermeyi, kabul edilmiş diğer bilgilerle çelişmemesine göre doğrulayan ölçü tutarlılıktır.
Parça doğruluğu “sistem içinde uyum, çelişmeme”ye bağlar; bu tutarlılık ölçütüdür. Uygunluk ise önermenin dış dünyadaki olguyla örtüşmesini ister; “doğruluk ölçütü” deyince oraya kaymak çok yaygındır. Apaçıklık kendiliğinden açık olmayı, yarar işe yaramayı, uzlaşım ortak kabulü ölçüt alır — parçada bunlar yok.
2. soruOrta
Kesin bilginin mümkün olup olmadığı, bilgi felsefesinde tarih boyunca merak konusu olmuştur. Tartışmanın bir yanında ısrarla yinelenen bir itiraz yer alır. Bazı düşünürler, duyuların aldattığını, aklın da çelişkiye düşebildiğini öne sürerek kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunur. Onlara göre bilginin olanaklılığı iddiası, temelsiz bir güvene dayanır. Bu tutum, birçok filozofun karşı çıktığı ama tümüyle çürütemediği bir görüştür. Yine de bu görüş, gündemden düşmeden varlığını sürdürmüştür.
Bu parçada sözü edilen tutum aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Septisizm
Kısaca — Parça, duyuların yanıltabileceğini ve aklın çelişkiye düşebileceğini gerekçe göstererek kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunan septisizmi dile getirir.
Metindeki itiraz net: duyular aldatır, akıl da çelişkiye düşebilir; o hâlde kesin bilgiye güven temelsizdir. Bu, kuşkuyu bırakmayan ve kesinliğin imkânını reddeden septik tutumdur. Dogmatizm tam tersine kesinliğe kapanır; rasyonalizm ise aklı güvenilir kaynak sayar, oysa parça aklın da yanıldığını söyler. Pragmatizm ve pozitivizm bu kuşku çizgisini karşılamaz.
3. soruKolay
Bir filozofa göre duyular bize dış dünya hakkında veriler sunar. Bu veriler, duyarlığın a priori formları olan uzay ve zaman içinde algılanır; anlama yetisinin nedensellik gibi kategorileriyle düşünülerek nesnel bilgiye dönüşür. Dolayısıyla bilgi, ne yalnızca deneyimin ne de yalnızca aklın ürünüdür; ikisinin birlikte çalışmasıyla oluşur.
Bu bilgi anlayışı aşağıdaki yaklaşımlardan hangisiyle örtüşür?
Cevabı göster
Cevap: C — Kritisizm
Kısaca — Bilgiyi hem duyuların sağladığı verilerin hem de aklın a priori form ve kategorilerinin ortak ürünü sayan yaklaşım Kant’ın kritisizmidir (eleştiricilik). Parçada duyuların sunduğu verilerin uzay ve zaman a priori formlarında algılanıp anlama yetisinin kategorileriyle işlenerek nesnel bilgiye dönüştüğü belirtilmiştir. Bilgiyi sadece akla dayandıran rasyonalizm ile sadece deneyime dayandıran empirizmi uzlaştıran ve her iki kaynağın birlikte çalışmasını savunan yaklaşım kritisizmdir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.