Bilimin ne olduğu sorusu laboratuvarda yanıtlanamaz; Bilim Felsefesi bilimsel bilgiyi dışarıdan, yöntemi, sınırları ve değeriyle birlikte inceler.
İki bakış öne çıkar: bilimi tarihsel ve toplumsal bağlamından bağımsız bir ürün sayan anlayış ile onu dönemin kurumları, ihtiyaçları ve değerleriyle birlikte ele alan anlayış. Popper'ın yanlışlanabilirlik ölçütü, Kuhn'un paradigma ve bilimsel devrim kavramları, Viyana Çevresi'nin doğrulanabilirlik ilkesi ayırt edici başlıklardır.
"Yarın ya yağmur yağacak ya da yağmayacak" önermesi hiçbir gözlemle çürütülemediği için Popper'a göre bilimsel sayılmaz. Soru genellikle bir düşünürün görüşünü özetleyen paragrafla açılır ve bu görüşten çıkarılabilecek yargı sorulur.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir aşı geliştirme sürecini anlatan bir belgeselde, laboratuvar bulgularının yanı sıra finansman baskıları, kamuoyu beklentileri ve ekip içi rekabet de öne çıkar. Belgesel, bilimsel başarının yalnızca saf merakla değil; dönemsel ihtiyaçlar, kurumsal kararlar ve değer yargılarıyla örülü bir ortamda şekillendiğini gösterir.
Bu parçada aşağıdakilerden hangisi vurgulanmaktadır?
Cevabı göster
Cevap: A — Bilimsel faaliyet, kişisel ve toplumsal bağlam içinde yürür.
Kısaca — Bilimsel süreç yalnızca saf merak ve yöntemden ibaret olmayıp finansman, kamuoyu, ekip içi rekabet ve değer yargıları gibi kişisel ve toplumsal etkenlerle iç içe yürütülür. Parçada bilimsel başarının; laboratuvar bulgularının ötesinde dönemsel ihtiyaçlar, kurumsal kararlar, kamuoyu beklentisi ve değer yargılarıyla örülü bir ortamda biçimlendiği açıkça ifade edilmektedir. Dolayısıyla bilim toplumsal koşullardan bağımsız değildir; yalnızca yöntemsel kurallarla açıklanamaz. Parçadan bilimin ahlaktan muaf olması gerektiği ya da bilimsel sonuçların kültürden kültüre tamamen değiştiği yargısına ulaşılamaz.
2. soruKolay
Bir düşünür, bilimsel olan ile bilimsel olmayanı birbirinden ayırmak için bir ölçüt arayışına girer. Ona göre bilimsel bir önerme, hangi deneysel koşullarda çürütülebileceğini veya geçersiz sayılabileceğini açıkça ortaya koyabilmelidir. Hiçbir gözlemle geçersiz kılınamayan ve her duruma uydurulabilen iddialar ise bu ölçüte göre bilimsel sayılmaz. Bu parçadaki ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: D — Yanlışlanabilirlik
Kısaca — Parçadaki ölçüt yanlışlanabilirliktir. Bilimsel bir önerme, kendisini çürütebilecek deneysel koşulların belirtilebilmesine açık olmalıdır. Burada önermenin yanlış olduğunun gösterilmesi değil, gözlem veya deneyle sınanıp çürütülebilir olması aranır. Tümevarımsal genelleme, çoğunluk uzlaşısı, otoriteye başvurma ve pratik yararlılık, parçada verilen ölçütü karşılamaz.
3. soruKolay
Bir düşünür, bir salgının nasıl yayıldığını anlamak için epidemiyolojiye, ilaç geliştirmek için kimyaya başvurmanın vazgeçilmez olduğunu söyler. Ancak hastalık karşısında hangi riskin toplumca kabul edilebilir olduğuna ya da sınırlı kaynakların kimlere öncelikle ayrılması gerektiğine mikroskopların ve ölçümlerin tek başına karar veremeyeceğini ekler. Ona göre bilim olgular hakkında güçlü bilgiler sağlar fakat bütün anlam ve değer sorunlarının tek hakemi değildir.
Bu parçadaki görüş aşağıdaki yargılardan hangisiyle çelişir?
Cevabı göster
Cevap: B — İnsanın karşılaştığı her sorun yalnızca bilimsel yöntemle çözülebilir.
Parça, bilimin olgusal sorunlarda güçlü olduğunu fakat değer ve anlam sorunlarının tümünü tek başına çözemeyeceğini savunur. Bu nedenle her sorunun yalnızca bilimsel yöntemle çözülebileceği yargısıyla çelişir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.