Kalker gibi suda çözünebilen kayaçların bulunduğu yerlerde mağaralar, obruklar, sarkıt ve dikitler oluşur; bu şekillerin hepsi karstik aşınma ve birikmenin ürünüdür.
Yer Şekilleri (İç ve Dış Kuvvetler) konusu dağ oluşumu, kıta oluşumu, volkanizma ve deprem gibi iç kuvvetleri; akarsu, rüzgâr, buzul, dalga ve yer altı sularının oluşturduğu dış kuvvet şekillerini kapsar. Kayaçların püskürük, tortul ve başkalaşım olarak sınıflandırılması da bu başlıkta yer alır.
Delta gibi birikim şekilleri ile vadi gibi aşınım şekillerini ayırmak temel bir beceridir. TYT’de sorular bir şeklin tarifini verip hangi kuvvetle oluştuğunu ya da hangi iklim koşulunda görüldüğünü sorar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde farklı sertlikteki tabakalardan oluşan kayalarda, alt kısımdaki yumuşak tabaka üst kısımdaki sert tabakaya göre daha hızlı aşınır. Zamanla gövdesi ince, tepesi şapka gibi geniş bir görünüm kazanan bu kayalar çöl manzaralarında sıkça görülür.
Bu şekillerin oluşumunda aşağıdaki dış kuvvetlerden hangisi etkilidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Rüzgârlar
Kısaca — Tanımlanan mantarkayalar rüzgâr aşındırmasıyla oluşur.
Kurak bölgelerde seyrek bitki örtüsü, rüzgârın taşıdığı kumların kaya yüzeyine çarpmasını kolaylaştırır. Zemine yakın yumuşak tabakalar daha hızlı aşındığı için kayanın altı incelirken dirençli üst bölümü geniş kalır ve şapkayı andıran biçim ortaya çıkar.
2. soruOrta
Uzun süre aşınıp alçalmış bir yüzeyin yükselmesiyle akarsular yeniden yatağına gömülmeye başlamıştır.
Bu olay akarsuyun hangi özelliğini gösterir?
Cevabı göster
Cevap: A — Gençleştiğini
Kısaca — Akarsuyun yeniden yatağına gömülmesi onun gençleştiğini gösterir.
Arazinin yükselmesi akarsuyun taban seviyesine göre eğimini ve enerjisini artırır. Böylece daha önce aşınıp alçalmış yüzey üzerinde yeniden derine aşındırma başlar; bu sürece akarsu gençleşmesi denir.
3. soruKolay
Kayaçlar, oluşumlarına göre püskürük, tortul ve başkalaşım kayaçları olarak sınıflandırılır.
Magmanın yerin derinliklerinde yavaş yavaş soğuyup katılaşmasıyla oluşan granit benzeri kayaçlar bu sınıflandırmada hangi grupta yer alır?
Cevabı göster
Cevap: A — İç püskürük kayaçlar
Kısaca — Yerin derinliklerinde yavaş soğuyan magma, iç püskürük kayaçları oluşturur.
Magma yüzeye ulaşmadan katılaştığında soğuma yavaş gerçekleşir ve granit gibi iri kristalli kayaçlar meydana gelir. Magma yüzeye çıkıp hızla soğusaydı oluşan kayaç dış püskürük grubunda yer alırdı.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.