Bir savaşa katılan askerin cepheden yazdığı mektup birincil kaynaktır; yüzyıllar sonra o savaşı anlatan bir inceleme kitabı ise ikincil kaynaktır.
Tarih ve Zaman konusu tarihin tanımını, tarih biliminin yöntemini, kaynak türlerini ve yardımcı bilimleri kapsar. Paleografya eski yazıları okur, nümismatik madeni paraları, epigrafi ise taş üzerindeki yazıtları inceler. Takvimler, çağlara ayırma ve yüzyıl hesabı da bu başlıkta yer alır.
TYT’de sorular hangi alanın yardımcı bilim olmadığını, verilen bir eserin hangi kaynak türüne girdiğini ya da bir yılın hangi yüzyıla ait olduğunu sorar. Yüzyıl sorularında sınır yıllar özellikle dikkat ister.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Tarih araştırmalarında belgelerdeki eski yazıların okunması, madeni paraların incelenmesi ve yer adlarının anlamlandırılması gibi işler yardımcı bilimlerden yararlanmayı gerektirir.
Aşağıdakilerden hangisi bu tür yardımcı bilimlerden biri değildir?
Cevabı göster
Cevap: E — Meteoroloji
Kısaca — Meteoroloji, kökte belirtilen belge ve buluntu incelemeleriyle doğrudan ilgili değildir. Paleografya eski yazıları, nümizmatik madeni paraları, epigrafi yazıtları, toponimi ise yer adlarını inceler. Meteorolojinin konusu atmosfer ve hava olaylarıdır; bu nedenle doğru cevap Meteorolojidir. Çeldirici notu: Meteorolojik veriler bazı tarih araştırmalarında kullanılabilir; burada aranan, belirtilen inceleme türlerine doğrudan yardımcı olan bilimlerdir.
2. soruKolay
İkincil kaynaklar, birincil kaynakları inceleyerek sonradan üretilen eserlerdir. Araştırmacı, olayı bizzat yaşamamış veya belgeyi o dönemde üretmemiş olsa da mevcut kaynaklara dayanarak yorum yapar.
Aşağıdakilerden hangisi ikincil kaynak özelliği taşır?
Cevabı göster
Cevap: D — Bir tarihçinin arşiv belgelerini yorumlayarak yazdığı monografi
Kısaca — Arşiv belgelerini yorumlayarak yazılmış monografi ikincil kaynaktır.
İkincil kaynak, birincil malzemeyi sonradan inceleyip yorumlayan eserdir; monografi tam bu tanıma uyar. Kılıç, ferman aslı ve tapınak yazıtı dönemin kendi ürünüdür, birincildir. Efsane ise sözlü aktarımdır; yorumlu bir derleme olmadığı için ikincil sayılmaz, ayrı bir kaynak türüdür.
3. soruKolay
Tarihsel dönemlendirmede her yüzyıl belirli bir başlangıç ve bitiş yılını kapsar.
I. 1701
II. 1750
III. 1800
IV. 1801
Buna göre yukarıda verilen yıllardan hangisi 18. yüzyıl sınırları içerisinde yer almaz?
Cevabı göster
Cevap: D — Yalnız IV
18. yüzyıl 1701−1800 yıllarını kapsar. 1801 ise 19. yüzyılın ilk yılıdır; dolayısıyla yalnızca IV bu yüzyıla ait değildir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.