“Çocuk yıkandı” cümlesinde fiil dönüşlüdür, çünkü çocuk kendini yıkamıştır; “Araba yıkandı” cümlesinde ise aynı biçim edilgendir, çünkü işi yapan belli değildir.
Fiilde Çatı konusu fiilleri öznesine göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş; nesnesine göre geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen olarak ayırır. Ölmek geçişsizken öldürmek oldurgandır; yazmak zaten geçişli olduğu için yazdırmak ettirgen sayılır.
Sorular hangi cümlede belirli bir çatının bulunduğunu ya da verilen bir cümledeki fiilin çatısını sorar. Ekler biçim olarak benzeştiği için yalnızca eke bakmak yanıltıcıdır; anlamı ve öznenin rolünü birlikte değerlendirmek gerekir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oldurgan çatılı bir fiil vardır?
Cevabı göster
Cevap: B — Annesi bebeği yavaşça uyuttu.
Kısaca — Oldurgan fiil, geçişsiz “uyu-” fiiline “-t” eki getirilerek oluşturulan “uyuttu”dur; doğru cevap B’dir.
“Bebek uyudu.” cümlesinde “uyudu” nesne almaz. “Annesi bebeği uyuttu.” cümlesinde ise “uyuttu”, “kimi?” sorusuna “bebeği” yanıtını verir. Böylece geçişsiz fiil, ek alarak geçişli olmuştur. Diğer seçeneklerde bu dönüşüm yoktur. Çeldiriciye dikkat: Bir fiilin nesne alması, tek başına oldurgan olduğunu göstermez; “top oynadı” ifadesindeki “top” da nesnedir ancak “oynadı” oldurgan değildir.
2. soruKolay
“Bahçedeki çiçekler dün sabah sulandı.” Bu cümledeki fiilin öznesine göre çatısı hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: A — Edilgen
Kısaca — “Sulandı” fiili edilgen çatılıdır.
Çiçekler eylemi yapan değil, sulanmadan etkilenen öznedir; bahçıvan gibi gerçek bir yapan da cümlede yoktur. Edilgende özne “kimin tarafından?” sorusuna yanıt vermez, yalnızca etkilenir. Dönüşlü sanmak kolaydır çünkü “-n” eki ortaktır; oysa çiçekler kendini sulamaz, eylemi kendi üzerine bilinçle almaz.
3. soruKolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü çatılı bir fiil vardır?
Cevabı göster
Cevap: D — Çocuk soğuk suda yıkandı.
Kısaca — D seçeneğindeki “yıkandı” fiili dönüşlüdür; çocuk yıkama işini kendisi yapar ve bu işten yine kendisi etkilenir.
Dönüşlü çatıda özne hem işi yapan hem de işten etkilenendir. “Pencere rüzgârdan kapandı” cümlesinde pencere işi yapan değildir; rüzgârın etkisiyle durum değiştirir. Bu nedenle yalnızca -n ekine bakarak dönüşlü denemez. “Açıldı”, “postalandı” ve “boşaltıldı” fiilleri ise bu cümlelerde edilgendir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.