Kitap sözcüğü ek alınca kitabı olur, ağız ise ağzı biçimine girer; ilkinde ünsüz yumuşaması, ikincisinde ünlü düşmesi vardır.
Ses Bilgisi bu değişimleri ve kuralları inceler: büyük ve küçük ünlü uyumu, ünsüz benzeşmesi, ünlü daralması, ünsüz türemesi, kaynaşma ve ses düşmeleri. Elma ve kardeş gibi bazı Türkçe sözcüklerin büyük ünlü uyumuna uymaması da bu konunun tipik örneklerindendir. Sorular çoğunlukla numaralanmış cümlelerde hangi ses olayının bulunduğunu, bir dizede hangisinin yer almadığını ya da hangi sözcüğün uyuma aykırı düştüğünü sorar.
Seçeneklerdeki sözcükleri yüksek sesle söyler gibi ekleriyle birlikte incelemek, gözden kaçan değişimi yakalamayı kolaylaştırır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
I. Onun bu davranışı karşısında hissettiği rahatsızlığı fark ettim.
II. Mahkeme, sanığın tahliye talebini reddetti.
III. Arkadaşını yaptığı hatadan dolayı hemen affetti.
IV. Sabahleyin erkenden kalkıp işe gitmişti.
V. Bu iddianın doğru olduğunu zannetmiyorum.
Numaralanmış cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte ünsüz türemesi yoktur?
Cevabı göster
Cevap: D — IV
“Gitmişti” git- köküne doğrudan eklenen düzenli bir çekimdir. Diğerlerinde his+etmek, ret+etmek, af+etmek, zan+etmek birleşiminde ünsüz türer: hissettiği, reddetti, affetti, zannetmiyorum.
2. soruOrta
Rüzgâr geçti dallarımdan usulca, Yaprağımı bıraktım toprağa doğru. Gönlümdeki hüznü aşkta bıraktım, Sanki her şey bekliyordu bu ayrılığı.
Bu dizelerde aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?
Cevabı göster
Cevap: C — Ünsüz düşmesi
Kısaca — Dizelerde ünsüz düşmesi yoktur; yumuşama, ünlü düşmesi, benzeşme ve daralma somut sözcüklerde durur.
Toprağa sözcüğünde toprak kökünün k’si ünlüyle başlayan yönelme eki önünde ğ olur. Gönlümdekinde gönül kökü ünlüyle başlayan eki alınca ikinci hecedeki ü düşer. Aşktada bulunma ekinin d’si, kökün sonundaki tonsuz k’ye uyarak t’ye döner. Bekliyordu sözcüğünde bekle- eyleminin e’si -yor önünde i’ye daralır. Küçücük / ufacık kalıbındaki ünsüz düşmesine ise bu dizelerde rastlanmaz.
3. soruKolay
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?
Cevabı göster
Cevap: A — Kalem
Büyük ünlü uyumuna göre bir sözcükteki ünlüler ya hep kalın ya hep ince olmalıdır. “Kalem” sözcüğünde ilk hece kalın (a), ikinci hece ince (e) ünlü taşıdığından bu kurala uymaz; diğer seçeneklerin tamamı ince ünlülerle kurulmuştur.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.