Divan edebiyatında nesir de şiir kadar süslü olabilir: inşa yazıları seci ve söz sanatlarıyla örülürken tarih ve gezi kitaplarında daha sade bir dil görülür.
Divan Edebiyatı Nesri ve Mensur Türler konusu tezkire, siyasetname, seyahatname, tarih, münşeat, surname, nasihatname ve mensur hikâye gibi türleri kapsar. Tezkireler şairlerin hayatlarını ve şiirlerinden örnekleri bir arada sunar; Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si ise gezi türünün en tanınmış örneğidir.
Surname şenlikleri, nasihatname bir büyüğün öğütlerini konu alır. AYT'de eser-yazar eşleştirmeleri sorulur ya da bir eserin tanıtıldığı kısa bir parçadan hareketle türü veya yazarı istenir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruOrta
Anadolu sahasında gelişen şair biyografisi geleneğine (tezkire) ait iki eser ve yazarları aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: A — Heşt Behişt - Sehî Bey / Meşâirü’ş-Şuara - Âşık Çelebi
Kısaca — Sehî Bey’in Heşt Behişti ile Âşık Çelebi’nin Meşâirü’ş-Şuarası, Anadolu sahasındaki şair tezkiresi geleneğine aittir. Doğru cevap A’dır.
Her iki eser de şairlerin hayatları ve eserleri hakkında bilgi verir. Çeldiriciye dikkat: İdris-i Bitlisî’nin Heşt Behişti aynı adı taşısa da bir tarih eseridir; şair tezkiresi değildir. Mecâlisü’n-Nefâis ise Ali Şir Nevâî’ye aittir ve Çağatay sahasında yazılmıştır.
2. soruOrta
Bir sergi için hazırlanan bilgi kartında, III. Ahmed’in şehzadelerinin 1720’deki sünnet şenliklerinin gün gün anlatıldığı surnâmeden söz edilir. Kartta, metnin Levni’nin minyatürleriyle görsel bir belge niteliği kazandığı belirtilmiş; fakat eserin şairi yazılmamıştır.
Bu surnâmenin şairi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: D — Seyyid Vehbi
Kısaca — III. Ahmed’in şehzadelerinin 1720 sünnet düğününü anlatan ve Levni’nin minyatürleriyle ölümsüzleşen surnamenin şairi Seyyid Vehbi’dir.
Lale Devri’nin görkemli şenliklerini anlatan Surname-i Vehbi, şair Seyyid Vehbi tarafından kaleme alınmış ve nakkaş Levni tarafından minyatürlenmiştir. Dönem Lale Devri olduğu için zihnin dönemin en ünlü siması olan Nedim’e kayabilir; fakat Nedim’in bu şenlikleri anlatan müstakil bir surnamesi yoktur. Diğer güçlü çeldirici Nâbî de tanınmış bir surname yazarıdır ancak onun eseri 1720 şenliklerini değil, IV. Mehmed dönemindeki Edirne şenliklerini anlatır.
3. soruKolay
Divan şairleri, aile içindeki deneyimlerini zaman zaman edebî eserlere de yansıtmıştır. Nâbî’nin oğlu için kaleme aldığı Hayriyye ile Sünbülzade Vehbi’nin oğlu Lütfullah’a seslendiği Lutfiyye; çalışma, meslek seçimi, dostluk, ölçülü yaşama ve güzel ahlak üzerinde durur. Şairler kişisel hitaplardan yola çıksa da gençlerin hayatı nasıl düzenlemesi gerektiğine ilişkin genel ilkeler geliştirir. Bu eserler, dönemin aile içi ilişkilerine ve toplumsal beklentilerine dair izler taşır.
Bu iki eser, içerikleri bakımından aşağıdaki türlerden hangisi içinde değerlendirilir?
Cevabı göster
Cevap: B — Pendname
Kısaca — Gençlere ve evlatlara ahlak, meslek seçimi ve hayat düzeni konularında öğüt vermek amacıyla yazılan didaktik eserler pendnamedir.
Farsça “öğüt” manasına gelen pend sözcüğünden türeyen pendname (nasihatname), şairlerin topluma ve gençlere rehberlik etmek için yazdığı ahlaki eserlerdir. Nâbî’nin oğlu için yazdığı Hayriyye ile Sünbülzade Vehbi’nin oğlu için yazdığı Lutfiyye bu türün edebiyatımızdaki en meşhur iki örneğidir. Parçada şairlerin aile içi yaşantılarından ve oğullarından bahsedilmesi seni biyografik tezkirelere yöneltmemelidir; çünkü bu eserlerin asıl gayesi hayat hikâyesi anlatmak değil, evlat figürü üzerinden ahlaki ve pratik öğütler vermektir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.