Edebî metinlerle öğretici metinleri ayıran temel ölçüt, metnin amacıdır: biri estetik bir etki uyandırmayı, öteki bilgi vermeyi ya da bir düşünceyi açıklamayı hedefler.
Metinlerin Sınıflandırılması konusu bu ayrımın yanı sıra edebî metinleri olay çevresinde gelişenler ve coşku-heyecanı dile getirenler diye ayırır; olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı ve göstermeye bağlı metinler olarak ikiye bölünür. Roman bir anlatıcının sesiyle ilerlerken tiyatro olayları sahnede canlandırır.
AYT'de sorular çoğunlukla bir metnin özelliklerini madde madde sıralayıp bunların hangi türe ait olduğunu ya da verilen türlerden hangisinin bir gruba girmediğini sorar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Olay çevresinde oluşan edebî metinler, anlatmaya bağlı ve göstermeye bağlı metinler olmak üzere ikiye ayrılır. Anlatmaya bağlı metinlerde olaylar bir anlatıcı tarafından aktarılırken göstermeye bağlı metinlerde olaylar sahne üzerinde canlandırılır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi anlatmaya bağlı edebî metinlere örnek gösterilebilir?
Cevabı göster
Cevap: A — Hikâye
Kısaca — Olayların bir anlatıcı ve bakış açısı aracılığıyla aktarıldığı hikâye, anlatmaya bağlı edebî metinler arasında yer alır.
Burada metinlerin sunuluş biçimine dikkat etmelisin: Bir metin sahnede oyuncular tarafından canlandırılıyorsa göstermeye bağlı, bir anlatıcı tarafından dile getiriliyorsa anlatmaya bağlıdır. Hikâye; olay örgüsü, kişi, zaman ve mekân unsurlarını bir anlatıcı vasıtasıyla aktardığı için anlatmaya bağlı türlerin temel örneklerindendir. Trajedi, komedi, dram ve vodvil ise tiyatro geleneği içinde sahnede canlandırılmak üzere yazılan göstermeye bağlı metinlerdir.
2. soruKolay
Bir metin incelendiğinde şu özellikler belirlenmiştir:
Yazarın kişisel görüş ve düşüncelerini içermektedir.
Kesin yargılara varmaktan kaçınılmıştır.
Samimi, içten bir anlatım kullanılmıştır.
Konu sınırlaması yoktur; yazarın ilgisini çeken her şey ele alınabilir.
Bu özellikler aşağıdaki metin türlerinden hangisine aittir?
Cevabı göster
Cevap: D — Deneme
Kısaca — Yazarın herhangi bir konuyu kesin hükümlere varmadan, samimi ve serbest bir üslupla kendi kendine konuşur gibi ele aldığı tür denemedir.
Verilen özelliklerdeki “kesin yargılara varmaktan kaçınma” ve “konu sınırlamasının bulunmaması” ifadeleri denemenin en belirleyici anahtarlarıdır. Fıkra (köşe yazısı) türü de kişisel görüş ve samimi bir dil barındırdığı için seni çeldirebilir; fakat fıkralar güncel toplumsal meseleleri işler ve okuru belirli bir görüşe çekmeyi amaçlar. Makalede kanıtlama ve nesnellik, eleştiride bir eseri değerlendirme esasken deneme tamamen yazarın öznel düşünce dünyasını özgürce yansıtır.
3. soruKolay
İncelenen metinlerin özellikleri şöyle belirlenmiştir:
I. Metin, bir tezi savunmak amacıyla yazılmış; iddialar kanıtlarla ve nesnel verilerle desteklenmiştir.
II. Metin, yazarın herhangi bir konu üzerinde kesin sonuçlara varmadan, sohbet havası içinde düşüncelerini aktardığı bir yapıdadır.
III. Metin, bir sanat ya da düşünce eserini çeşitli ölçütlere göre değerlendirip olumlu ve olumsuz yönlerini ortaya koymaktadır.
Bu açıklamalarda sırasıyla hangi öğretici metin türlerinden söz edilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: A — Makale – Deneme – Eleştiri
Kısaca — Verilen özellikler sırasıyla makale, deneme ve eleştiri türlerine aittir.
İlk öncüldeki bir tezi savunma, kanıtlama ve nesnel veriler kullanma gerekliliği bizi doğrudan makaleye ulaştırır. İkinci öncülde yer alan kesin sonuçlara varmama ve samimi bir sohbet havasında düşünce üretme özelliği denemenin en belirgin vasfıdır. Üçüncü öncülde ise bir sanat eserinin ölçütlere göre olumlu ve olumsuz yönleriyle incelenmesi eleştiri türünü açıkça ortaya koyar.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.