Cepte soru çözAYTTürk Dili ve EdebiyatıMasal, Fabl, Efsane, Menkıbe ve Halk Hikâyesi
Türk Dili ve Edebiyatı
Fablın kahramanları çoğunlukla hayvanlar ya da cansız varlıklardır ve anlatı bir ders, bir ahlak ilkesiyle kapanır; efsane ise bir yerin, bir varlığın ya da bir adın olağanüstü bir olayla nasıl ortaya çıktığını anlatır ve dinleyenin ona inanmasını ister.
Masal, Fabl, Efsane, Menkıbe ve Halk Hikâyesi konusu; masalın döşeme, serim ve dilek bölümlerini, menkıbenin din büyüklerinin olağanüstü hâllerini aktarmasını ve halk hikâyesinde nazım ile nesrin iç içe geçtiği yapıyı kapsar. Halk hikâyelerinde düz anlatımın arasına saz eşliğinde söylenen türküler girer; Âşık Garip bu türün tanınmış örneklerindendir.
AYT'de anlatı özetleri türlerle eşleştirilir ya da bir parçanın masalın hangi bölümünden alındığı sorulur.
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Aşağıdakilerden hangisinin bir masalın döşeme bölümünden alındığı söylenebilir?
Cevap: D — Vaktin birinde, kervanlar çölde kaybolurken, kuşlar dile gelip türkü söylerken, dağlar yerinden kalkıp yürürken, bir ülke varmış, yokmuş.
Döşeme bölümü, masalı gerçek zaman ve mekândan koparan, olağanüstü çağrışımlı kalıp bir girişle kurulur; diğer seçenekler masalın gövdesine veya bitiş (dilek) bölümüne aittir.
2. soruKolay
Rivayete göre bir çoban kızı olan Elif ile beyin oğlu Kerem, çocukluklarından beri birbirlerine âşıkmış. Kerem’in babası bu sevdaya razı olmayınca genç adam sazını alıp diyar diyar dolaşmaya başlamış, sevdiğine duyduğu özlemi türkülerle dile getirmiş:
“Elif’im gülzâra döndü bahçemiz Ayrılık ateşi yaktı içimiz Dağlar aşıp gelse bir gün sevgilim Dinsin bu can evindeki sancımız”
Kerem’in bu türküleri kulaktan kulağa yayılmış, hikâyesi köy köy anlatılır olmuş. Sonunda Elif’in ailesi de bu aşka razı gelmiş ve iki sevgili yıllar sonra kavuşmuş.
Bu parçayla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Cevap: B — Olay örgüsünde doğaüstü bir varlığın müdahalesiyle sonuç değişmiştir.
Hikâyede aşk engellerle karşılaşsa da sonuca ailenin kendi kararıyla ulaşılır; herhangi bir doğaüstü varlığın müdahalesi yoktur. Diğer seçenekler halk hikâyesinin tipik özellikleridir.
3. soruKolay
Bir antoloji editörünün derlediği metinlerden seçtiği üç anlatının özeti şöyledir:
I. Buğday tanesi, kendisini küçümseyen iri kabağa emeğin ve sabrın değerini gösterir; anlatı bir davranış ilkesiyle biter.
II. İki kardeşin kavgası sırasında yarılan dağın, bugün de onların öfkesini hatırlattığına yörede inanılır.
III. Bir veli, fırtınada mahsur kalan balıkçılara kıyıdan elini uzatarak yol gösterir; olay onun kerameti olarak aktarılır.
Bu anlatıların türleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Cevap: A — Fabl - Efsane - Menkıbe
Kısaca — İnsanlaştırılmış bitkiler üzerinden ahlaki öğüt veren ilk metin fabl; coğrafi bir yarığı yöresel inanca bağlayan ikinci metin efsane; bir din büyüğünün kerametini anlatan üçüncü metin ise menkıbedir.
İlk anlatıda buğday ile kabağın konuşturulup emek ve sabır gibi ahlaki bir ilkeyle sonlanması, teşhis ve intaka dayalı fabl türünün açık göstergesidir. İkinci anlatıda yarılan bir dağın iki kardeşin kavgasına dayandırılması ve halkın buna inanması anlatıyı köken bildiren bir efsane yapar. Üçüncü anlatıda ise fırtınada kalanlara yardım eden bir velinin manevi gücünün sergilenmesi tasavvufi bir keramet anlatısı olan menkıbedir. Dolayısıyla doğru sıralama Fabl - Efsane - Menkıbe şeklinde olmalıdır.
Her soru o anki seviyene göre seçilir, yanlışların öğrenene kadar tekrar karşına çıkar; hepsi çevrimdışı çalışır.
Uygulamada Masal, Fabl, Efsane, Menkıbe ve Halk Hikâyesi konusundan 27 soru çöz
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.