İslamiyet'in kabulüyle Türk edebiyatı bir anda değişmedi; Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı, eski Türk şiirinin dörtlük ve hece geleneğiyle Arap-Fars edebiyatından gelen aruz, mesnevi ve İslami konuların yan yana yaşadığı evreyi anlatır.
Bu dönemin temel eserleri Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk, Atabetü'l-Hakâyık ve Divân-ı Hikmet'tir. Kutadgu Bilig aruz ölçüsü ve mesnevi biçimiyle yazılmış ilk büyük Türkçe eserdir; Divân-ı Hikmet ise dörtlük ve heceyle tasavvufi hikmetler söyler.
Bu iki örnek, dönemin ikili yapısını açıkça gösterir. AYT'de eserlerin yazarları, nazım özellikleri ve içerikleri yargılar hâlinde verilir; hangilerinin doğru olduğu ya da parçada söz edilen yazar sorulur.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
İlk İslami Türk eserlerinden birini kaleme alan yazar, Türkçenin söz varlığını derleyip Türk boylarının ağız özelliklerini ve yaşayışını örneklerle tanıtmıştır. Bir başkasını kaleme alan yazar ise ideal devlet düzenini sembolik kişiler üzerinden anlatmıştır.
Bu parçada sözü edilen yazarlar aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: E — Kaşgarlı Mahmut - Yusuf Has Hacip
Kısaca — Parçada tanıtılan ilk yazar Kaşgarlı Mahmut, ikinci yazar ise Yusuf Has Hacip’tir.
İlk cümlede Türkçenin söz varlığını, ağız özelliklerini ve Türk boylarının folklorunu bir araya getiren ilk sözlüğümüz Dîvânu Lugâti’t-Türk ve yazarı Kaşgarlı Mahmut anlatılmaktadır. İkinci cümlede ise dört sembolik kişi üzerinden ideal bir devlet yönetiminin esaslarını sunan ilk siyasetnamemiz Kutadgu Bilig ve yazarı Yusuf Has Hacip betimlenmiştir. Eserlerin ve yazarların veriliş sırasına dikkat etmelisin; doğru sırayı veren “Kaşgarlı Mahmut - Yusuf Has Hacip” yanıtıdır. Eserleri doğru bilsen bile sıralamayı ters veren “Yusuf Has Hacip - Kaşgarlı Mahmut” çeldiricisine düşmemelisin.
2. soruKolay
Divânu Lugâti’t-Türk’te sözcüklerin anlamları ve boylara göre değişen biçimleri açıklanmış; savlara, sagulara ve koşuklara yer verilmiş; Türklerin yaşadığı bölgeler haritada gösterilmiştir. Eserde ayrıca toplulukların geleneklerine ve gündelik hayatına ilişkin bilgiler bulunmaktadır.
Bu özelliklerden hareketle eser hakkında aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
Cevabı göster
Cevap: C — Devlet yönetimini alegorik bir olay örgüsüyle anlattığına
Kısaca — Parçada verilen özelliklerden “Devlet yönetimini alegorik bir olay örgüsüyle anlattığına” yargısına ulaşılamaz.
Metinde sav, sagu ve koşukların yer alması İslam öncesi sözlü geleneğin korunduğunu; sözcük ve ağız farklılıkları dil tarihine kaynaklık ettiğini; harita coğrafi dağılımı; gelenek ve gündelik yaşam bilgileri ise eserin kültürel zenginliğini doğrular. Dört sembolik karakter üzerinden alegorik bir devlet yönetimi sunmak ise Divânu Lugâti’t-Türk’ün değil, Yusuf Has Hacip’in Kutadgu Bilig adlı eserinin temel niteliğidir. Dolayısıyla parçadaki bilgilerden bu sonuca varamazsın.
3. soruZor
Geçiş Dönemi Türk edebiyatını inceleyen bir öğrenci şu yargıları ileri sürer:
I. İslami içerik ve yeni nazım unsurları kullanılırken eski Türk şiir geleneğinin bazı özellikleri de sürmüştür.
II. Kutadgu Bilig’in temel nazım birimi dörtlük, ölçüsü ise hecedir.
III. Ahlak, din, tasavvuf ve devlet yönetimi gibi alanlarda öğretici amaç belirginleşmiştir.
IV. Divânu Lugâti’t-Türk, Arapça sözcüklerin anlamlarını Türkçe açıklamalarla veren bir sözlüktür.
Bu yargılardan hangileri doğrudur?
Cevabı göster
Cevap: B — I ve III
Kısaca — I ve III doğrudur. Geçiş Dönemi’nde İslami içerik ve yeni nazım unsurları benimsenirken eski şiir geleneğinin bazı özellikleri sürmüş; ahlak, din, tasavvuf ve yönetim konularında öğreticilik öne çıkmıştır. II yanlıştır; Kutadgu Bilig’in temel nazım birimi beyit, ölçüsü aruzdur. IV de yanlıştır; Divânu Lugâti’t-Türk, Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan bir sözlüktür.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.