Bir görüşü, savunan kişinin özel hayatına saldırarak çürütmeye çalışmak, adam karalama denilen safsatadır; tartışılan iddia hakkında hiçbir şey söylemez.
Akıl Yürütme Türleri ve Safsatalar konusu genelden özele giden tümdengelimi, tek tek örneklerden genel bir sonuca ulaşan tümevarımı ve iki durum arasındaki benzerlikten sonuç çıkaran analojiyi kapsar. Safsata tarafında korkuluk, kısır döngü, yanlış nedensellik, otoriteye ve çoğunluğa başvurma gibi kusurlu akıl yürütmeler öne çıkar.
AYT soruları genellikle bir tartışmadan kısa bir kesit verir ve bu kesitteki akıl yürütmenin türünü ya da içerdiği safsatayı sorar. Seçenekler safsata adlarını yan yana dizdiğinden her birinin hangi mantık kusuruna dayandığını bilmek belirleyicidir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Yeni bir stadyum açıldıktan kısa süre sonra bir kentte çevredeki kafelerin cirosu artmıştır. Buna bakarak “Stadyum açıldığı için kafelerin cirosu arttı.” sonucuna varılmıştır. Oysa aynı dönemde bölgeye yeni bir metro hattı da gelmiştir.
Bu parçadaki akıl yürütmenin temel sorunu aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: C — Zamansal ardışıklığın zorunlu neden sanılması
Ardışık olaylardan tek neden çıkarmak (post hoc) hatalıdır; metro gibi alternatif nedenler göz ardı edilmiştir.
2. soruKolay
Kent merkezinde özel araç kullanımını azaltmak için toplu taşımanın daha sık ve güvenilir hâle getirilmesini öneren bir uzman vardır. Öneriye karşı çıkan kişi, “Uzman bütün araçları yasaklayıp insanları istedikleri yere gitmekten alıkoymak istiyor.” diyerek bu görüşü eleştirir. Oysa uzman ne araçların tümüyle yasaklanmasını ne de ulaşım özgürlüğünün kaldırılmasını savunmuştur.
Karşı çıkan kişinin başvurduğu safsata aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: D — Korkuluk
Kısaca — Karşı tarafın savunduğu ölçülü öneriyi abartıp çarpıtarak çürütülmesi kolay sahte bir iddiaya dönüştürmek korkuluk safsatasıdır.
Uzman yalnızca toplu taşımanın geliştirilerek özel araç kullanımının azaltılmasını teklif etmiştir. Karşı çıkan kişi ise bu fikri ‘bütün araçları yasaklayıp seyahat özgürlüğünü engellemek’ şeklinde çarpıtarak uzmanın asıl argümanı yerine kendi yarattığı aşırı iddiaya saldırmıştır.
3. soruKolay
“Bu yönetmelik adildir, çünkü haksızlık içermeyen bir düzenlemedir.” denilen bir tartışmada, “Haksızlık içermediğini nereden biliyoruz?” sorusuna “Çünkü adil bir yönetmeliktir.” cevabı verilir. Bu yanıt, yönetmeliğin adilliğini başka bir olguya bağlayan ek bir açıklama getirmemektedir; bağımsız bir ölçüt ya da kanıt verilmemektedir.
Bu gerekçelendirme hatası aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Döngüsel akıl yürütme
Kısaca — Kanıtlanması gereken iddianın bağımsız bir gerekçe sunulmadan farklı sözlerle öncül yapılması ve sonucun yine kendisine dayandırılması döngüsel akıl yürütmedir.
Yönetmeliğin adil olması haksızlık içermemesine, haksızlık içermemesi ise tekrar adil olmasına bağlanmıştır. İddia bağımsız bir ölçüt ya da dış kanıt gösterilmeden kendi kendini destekleyecek biçimde tekrarlandığı için akıl yürütme döngüseldir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.