Aynı davranış bir toplumda sapma, başka bir toplumda ya da başka bir dönemde olağan sayılabilir; sapmayı belirleyen, davranışın kendisinden çok toplumun koyduğu normlardır.
Suç, Sapma ve Toplumsal Kontrol konusu bu göreceliğin yanında suçun yasal bir yaptırımı olan sapma türü olduğunu, yasa ve polis gibi resmî ile ayıplama ve dışlama gibi resmî olmayan kontrol araçlarını, kişinin kendi vicdanından gelen iç kontrolü kapsar. Sapmayı açıklayan kuramlar da konunun parçasıdır: etiketleme kuramı, bir kişiye sapkın damgası vurulmasının onu bu kimliğe itebileceğini savunur.
Sorular kısa bir olay anlatır ve olayda hangi kontrol türünün işlediğini, hangi kuramın öne çıktığını ya da sapmanın toplum için hangi işlevi gördüğünü sorar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Boş bir vagonda bulduğu cüzdanı sahibine ulaştırmak üzere görevlilere teslim eden bir yolcu söz konusudur. O sırada kendisini gören kimse olmadığını, güvenlik kamerasının da çalışmadığını bilmektedir. Yolcu bu davranışını “Başkasının eşyasını almak, yakalanmasam da doğru olmaz.” diyerek açıklar. Yolcu, bu koşulları bilmesine karşın cüzdanı görevlilere teslim etmekten vazgeçmemiştir.
Bu durumda toplumsal kontrolün işleyişi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Cevabı göster
Cevap: C — Toplumsal normun içselleştirilerek öz denetime dönüşmesiyle
Yolcu dış denetim olmadığı hâlde öğrendiği normu kendi ölçütü olarak kullanmaktadır. Normun içselleşmesi, toplumsal kontrolün öz denetim yoluyla işlemesini sağlar.
2. soruOrta
Yeni katıldığı arkadaş grubunda yasaklı bilet satışının nasıl yapıldığını, denetimden hangi yollarla kaçınıldığını ve bu davranışın neden “kimseye zarar vermeyen bir iş” sayıldığını öğrenen bir genç söz konusudur. Grupta kurallara uymayı savunan sözlerden çok, ihlali haklı gösteren anlatılarla karşılaşır. Bir süre sonra genç hem gerekli teknikleri kullanmaya hem de grubun davranışı meşrulaştıran ifadelerini tekrarlamaya başlar.
Bu örnekte sapma davranışının kazanılması aşağıdakilerden hangisine bağlanmaktadır?
Cevabı göster
Cevap: D — Yakın etkileşimlerde tekniklerin ve haklılaştırmaların öğrenilmesine
Genç, davranışın uygulanışını ve onu haklı gösteren tanımları yakın arkadaş grubundan öğrenmektedir. Bu durum sapmanın etkileşim yoluyla öğrenildiğini savunan yaklaşımı gösterir.
3. soruKolay
Kamusal toplantılarda belirli bir kıyafet giymenin uzun süre saygının zorunlu göstergesi sayıldığı bir kentte, bir grup genç bu kuralı açıkça ihlal eden barışçıl bir gösteri düzenler. İlk anda davranışları yadırganır; ancak başlayan tartışmalar, kıyafet kuralının hangi değeri koruduğunu ve kimleri gereksiz yere dışladığını görünür kılar. Bir süre sonra toplantı düzeni korunurken kıyafete ilişkin kural değiştirilir. Sapma, burada yalnızca düzensizlik üretmemiştir.
Bu örnek sapmanın hangi toplumsal işlevini göstermektedir?
Cevabı göster
Cevap: C — Norm sınırlarını tartışmaya açarak toplumsal değişime katkı sağlamasını
Kural ihlali normun amacını ve dışlayıcı sonucunu görünür kılmış, ardından normun yeniden düzenlenmesine yol açmıştır. Bu, sapmanın sınırları sorgulatıp değişimi destekleyebilen işlevidir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.