Her tartıldığında aynı sonucu veren ama gerçek ağırlıktan hep biraz sapan bir terazi güvenilirdir, fakat geçerli değildir.
Sosyolojide Araştırma Yöntem ve Teknikleri konusunun en çok işlenen ayrımlarından biri budur: güvenilirlik ölçümün tutarlılığını, geçerlilik ise ölçülmek istenen şeyin gerçekten ölçülüp ölçülmediğini gösterir. Konu bunun yanında nicel ve nitel araştırmayı, katılımlı gözlem, anket, görüşme ve belge incelemesi gibi teknikleri, örneklem seçimini, soyut bir kavramı gözlenebilir göstergelere dönüştürmeyi ve tek seferlik kesitsel araştırma ile aynı kişileri zaman içinde izleyen boylamsal araştırma farkını kapsar.
Sorular bir araştırma tasarımını anlatır ve kullanılan tekniği, tasarımın eksiğini ya da yöntemin hangi sınırlılığı taşıdığını sorar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
“Komşuluk ilişkilerinin gücü”nü araştıran bir ekip, bu kavramı doğrudan ölçemeyeceğini fark eder. Bunun üzerine son bir ayda komşularla yüz yüze görüşme sıklığı, karşılıklı yardımlaşma sayısı ve acil durumda destek istenebilecek komşu sayısı gibi gözlenebilir göstergeler belirler. Katılımcıların bu göstergelere ilişkin yanıtlarından ortak bir puan üretir.
Araştırma ekibinin yaptığı işlem aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
Cevabı göster
Cevap: A — Kavramı işlemsel olarak tanımlama
Kısaca — Doğrudan ölçülemeyen soyut bir kavramın somut, gözlenebilir ve sayısallaştırılabilir göstergelere dönüştürülmesi kavramı işlemsel olarak tanımlamadır.
‘Komşuluk ilişkilerinin gücü’ doğrudan gözlenemeyen kuramsal ve soyut bir yapıdır. Araştırma ekibinin bu kavramı yüz yüze görüşme sıklığı, karşılıklı yardımlaşma adedi ve acil durumda ulaşılabilecek komşu sayısı gibi net ölçütlere bağlaması operasyonelleştirme (işlemsel tanım) sürecidir. Burada herhangi bir bağımsız değişken değiştirilmemiş ya da örneklemleme yapılmamış, sadece soyut bir olgu ölçülebilir bir değişkene dönüştürülmüştür.
2. soruOrta
“Toplumsal güven” ölçeğini aynı kişilere iki hafta arayla uygulayan bir ekip, iki ölçümde birbirine çok yakın puanlar elde eder. Bununla birlikte ölçekteki maddelerin çoğu, kişilerin kurumlara ve yabancılara güvenini değil, yalnızca aile üyeleriyle ne sıklıkta görüştüğünü sormaktadır. Bu nedenle ölçek düzenli sonuç üretse de araştırılan kavramın kapsamını yeterince yansıtmamaktadır.
Bu durum ölçme aracının hangi özelliğiyle ilgili bir eksikliği göstermektedir?
Cevabı göster
Cevap: E — Ölçeğin ölçmek istediği yapıyı geçerli biçimde temsil etmemesi
Kısaca — İki hafta arayla benzer sonuçların alınması ölçeğin güvenilir olduğunu gösterse de toplumsal güven yerine sadece aile görüşmelerini içermesi geçerliğin eksik olduğunu ortaya koyar.
Bir ölçme aracının zamana bağlı olarak kararlı ve tekrarlanabilir puanlar üretmesi onun güvenirlik (tutarlılık) düzeyini kanıtlar; bu nedenle ölçeğin güvenirlik sorunu yoktur. Ancak bir ölçeğin asıl ölçmek istediği kavramı amaca uygun ve eksiksiz ölçebilmesi onun ‘geçerlik’ özelliğidir. Ölçek toplumsal güvenin temel unsurları olan kurumlara ve yabancılara güveni dışarıda bıraktığından, ölçmek istediği yapıyı geçerli biçimde temsil edememektedir.
3. soruKolay
Uzaktan çalışmanın aile içi iş bölümünü nasıl dönüştürdüğünü anlamak isteyen bir sosyolog söz konusudur. 2026 yılında farklı yaş gruplarından çalışanlarla tek kez görüşmek, yaş grupları arasındaki farkı gösterebilir; ancak aynı kişilerin zaman içinde nasıl değiştiğini göstermez. Araştırmacı bu nedenle aynı çalışan grubuyla 2026, 2028 ve 2030 yıllarında yeniden görüşerek görev paylaşımı, bakım sorumluluğu ve çalışma süresi verilerini karşılaştırmaya karar verir.
Araştırmacının tercih ettiği araştırma deseni aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: D — Boylamsal araştırma
Kısaca — Aynı katılımcı grubunun zamana yayılarak farklı dönemlerde (2026, 2028 ve 2030) tekrar incelenmesi ve değişimin süreç içinde izlenmesi boylamsal araştırma desenidir.
Farklı yaş gruplarını belirli bir anda tek seferde incelemek kesitsel araştırma iken, aynı kişileri yıllar boyunca takip ederek değişimi gözlemlemek boylamsal (izleme) araştırmadır. Sosyoloğun tek seferlik bir karşılaştırma yerine aynı bireylerle ikişer yıl arayla üç kez görüşmesi, uzaktan çalışmanın dönüştürücü etkisini süreç içinde yakalamayı amaçlar. Dolayısıyla zaman içindeki değişimi aynı denekler üzerinden takip eden bu çalışma net bir boylamsal araştırma örneğidir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.