Eğitim kurumu bir yandan bilgi ve meslek becerisi kazandırırken öte yandan toplumun ortak değerlerini yeni kuşaklara aktarır; bir kurumun tek değil birden fazla işlevi vardır.
Toplumsal Kurumlar (Aile, Eğitim, Din, Ekonomi, Siyaset) konusu bu beş temel kurumun işlevlerini, birbirleriyle bağını ve değişen koşullara uyum sorunlarını kapsar. Ekonomi kurumu kıt kaynakların üretimini, dağıtımını ve tüketimini düzenler; siyaset kurumu ise toplum adına bağlayıcı kararların alınmasını ve meşru gücün kullanımını yönetir.
Sivil toplum kuruluşları da kamu otoritesi ya da kâr amacı taşımadan toplumsal hayata katılan yapılar olarak işlenir. Sorular bir durum anlatır ve bu durumda hangi kurumun hangi işlevinin öne çıktığını sorar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir bölgede kuraklık nedeniyle tarımsal üretim azalınca gıda fiyatları yükselir. İşletmeler hangi ürünlerin ne kadar üretileceğine ilişkin kararlarını değiştirir, tüketiciler gelirlerini hangi ihtiyaçlara ayıracaklarını yeniden düzenler ve devlet temel ürünlerin dağıtımına yönelik önlemler alır. Farklı aktörlerin kararları, sınırlı kaynakların hangi mallara yöneltileceği ve ortaya çıkan ürünlerin kimler arasında nasıl bölüşüleceği sorununda birleşir. Süreç üretim, değişim, bölüşüm ve tüketim ilişkilerini görünür kılar. Bu bölgede yaşayan çiftçiler, kuraklığın etkilerini azaltmaya çalışmaktadır. Tüketiciler, market fiyatlarındaki değişimi yakından takip etmektedir.
Parçada öncelikle hangi toplumsal kurumun işleyişinden söz edilmektedir?
Cevabı göster
Cevap: A — Ekonomi
Kısaca — Sınırlı kaynaklarla toplumun ihtiyaçlarını karşılamak üzere üretim, bölüşüm, değişim ve tüketim süreçlerini düzenleyen temel toplumsal kurum ekonomidir.
Metinde kuraklık nedeniyle gıda fiyatlarının yükselmesi, işletmelerin üretim tercihlerini değiştirmesi ve tüketicilerin gelir harcama kararları ele alınmıştır. Bu süreçlerin tamamı, kıt kaynakların hangi mallara yöneltileceğini ve ürünlerin nasıl bölüşüleceğini belirleyen iktisadi işleyişin parçasıdır. Aile veya eğitim kurumları da bu süreçten etkilense de parçada doğrudan işleyişi anlatılan kurum ekonomidir.
2. soruOrta
Dijital platformlar üzerinden çalışan kişiler, ücret ve iş süresi bakımından şirketlere bağımlı oldukları hâlde hukuken “bağımsız hizmet sağlayıcı” sayılmaktadır. Ekonomik örgütlenme hızla değişirken çalışma hukuku, sosyal güvenlik ve mesleki eğitim düzenlemeleri aynı hızda uyarlanamamıştır. Bu nedenle yeni çalışma biçimini eski kurallarla düzenleme çabası, çalışanların hangi haklara sahip olduğu konusunda boşluklar doğurmaktadır. Bu platformlarda çalışanların sayısı son yıllarda hızla artmaktadır. Bazı çalışanlar bu belirsizlikleri meslek örgütleriyle görüşerek çözmeye çalışmaktadır. Konu, farklı ülkelerde de benzer tartışmalara yol açmaktadır.
Parçada sözü edilen durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?
Cevabı göster
Cevap: E — Kültürel gecikme
Kısaca — Dijital ekonomi ve teknolojideki hızlı değişime çalışma hukuku ve sosyal güvenlik gibi kuralların aynı hızla uyarlanamaması “kültürel gecikme” kavramıyla açıklanır.
Kültürel gecikme kuramına göre maddi kültür ve teknolojik örgütlenme hızla ilerlerken, manevi kültürün parçası olan hukuk, mevzuat ve toplumsal kurallar bu hıza ayak uyduramaz ve geride kalır. Parçada yeni çalışma biçimlerinin ortaya çıkmasına karşın yasal düzenlemelerin eski kurallarla sürdürülmeye çalışılması, bu kurumsal uyumsuzluğu ve gecikmeyi doğrudan örneklendirir.
3. soruKolay
Kentteki tarihî yapıların korunması amacıyla gönüllü bir dernek kuran bir grup yurttaş söz konusudur. Dernek ne bir kamu kurumu gibi bağlayıcı karar alır ne de üyelerine kâr dağıtır. Araştırma raporları yayımlar, halka açık toplantılar düzenler ve belediyenin planlarına karşı hukuki itirazda bulunur. Zamanla belediye, karar sürecine dernek temsilcilerini de davet eder. Dernek devletin yerini almadan ve iktidarı doğrudan kullanmadan kamusal kararları etkilemiştir.
Bu parça aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ilişkilidir?
Cevabı göster
Cevap: C — Sivil toplum
Gönüllülük temelinde, devletten ve kâr amaçlı piyasa örgütlerinden ayrı biçimde kamusal alanı etkileyen dernek bir sivil toplum kuruluşudur.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.