Atmosferdeki karbondioksit miktarı arttıkça okyanuslarda daha fazla gaz çözünür ve deniz suyunun asitliği yükselir.
Doğa ve Kimya konusu su, hava ve toprak kirliliğini, küresel ısınmayı, ozon tabakasının incelmesini, suyun sertliğini ve su arıtma yöntemlerini kimyanın gözünden ele alır. İnsan etkinliklerinin doğal döngüleri nasıl bozduğu bu konunun merkezindedir. Sorular genellikle bir çevre sorununu kısa bir paragrafla anlatır ve nedenini, sonucunu ya da çözüm önerisini sorgular.
Su tasarrufu ve sürdürülebilirlik önerilerini değerlendiren öncüllü yargılar da sıkça yer alır; doğru cevap için gözlenen belirtiyi altta yatan kimyasal nedene bağlamak gerekir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir göle, çevredeki tarım arazilerinden gübre içeren yüzey suları ve fosfatlı deterjan içeren evsel atık sular karışmaktadır. Bunun sonucunda göldeki nitrat ve fosfat iyonlarının miktarı artmış; bir süre sonra göl yüzeyinde alg tabakası oluşmuş, suda çözünmüş oksijen miktarı azalmış ve balık ölümleri gözlenmiştir. Buna göre suda aşırı besin tuzlarının birikmesiyle gelişen bu olay aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: A — Ötrofikasyon
Kısaca — Suda aşırı besin tuzlarının birikmesiyle alg patlamasına ve oksijen tükenmesine yol açan olay ötrofikasyondur.
Tarımsal gübreler ve deterjan atıklarıyla göllere karışan nitrat ve fosfat gibi besin tuzları birikerek su yüzeyinde kontrolsüz bir alg çoğalmasına (alg patlaması) yol açar. Göl yüzeyini kaplayan bu alg tabakası güneş ışığının alt katmanlara geçişini engeller; ölen alglerin ayrıştırıcı bakterilerce parçalanması sırasında sudaki çözünmüş oksijen hızla tükenir ve toplu balık ölümleri görülür. Çökelme çağrışımı yapan ‘sedimentasyon’ bu soruda güçlü bir çeldiricidir; ancak besin tuzu zenginleşmesine bağlı bu ekolojik sürecin bilimsel adı ötrofikasyondur.
2. soruKolay
Bir evde çamaşır makinesinde kullanılan su, sabunla köpük oluşturamamakta ve sabunla birlikte tortu (çökelek) meydana gelmektedir.
Bu durumun nedeni ve kullanılan suyun özelliği aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: C — Sudaki Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonları; sert su
Kısaca — Sabunla köpük oluşumunu engelleyip tortu meydana getiren etken sudaki kalsiyum (Ca2+) ve magnezyum (Mg2+) iyonlarıdır; bu iyonları içeren sular sert su olarak tanımlanır.
Sabunlar yağ asitlerinin sodyum veya potasyum tuzlarıdır. Eğer kullanılan suda yüksek derişimde Ca2+ veya Mg2+ iyonları varsa bu iyonlar sabun moleküllerindeki anyonlarla birleşerek suda çözünmeyen kalsiyum ve magnezyum stearat çökelekleri (sabun tortusu) oluşturur. Çökelme tepkimesi sabunun köpürmesini ve temizleme gücünü engellediğinden bu sulara sert su denir. Çeldiricilerde yer alan sodyum (Na+) ve potasyum (K+) iyonları ise sabunun yapısında zaten doğal olarak bulunur ve çökelmeye ya da sertliğe yol açmaz.
3. soruOrta
Öğrenciler, okul bahçesinde su tasarrufu sağlamak amacıyla bazı uygulamalar önermiştir.
I. Bahçenin, güneş ışınlarının en etkili olduğu öğle saatinde sulanması II. Sızıntı yapan muslukların onarılması III. Yağmur suyunun toplanarak bahçe sulamasında kullanılması
Önerilen uygulamalardan hangileri su tasarrufuna uygun değildir?
Cevabı göster
Cevap: A — Yalnız I
Kısaca — Güneş ışınlarının en dik ve havanın en sıcak olduğu öğle saatlerinde yapılan sulama buharlaşma kaybını en üst düzeye çıkardığı için su tasarrufuna uygun olmayan uygulama yalnız I’dir.
Öğle vakti hava sıcaklığı en yüksek seviyededir; bu saatte yapılan sulamada suyun büyük kısmı bitki köklerine ve toprağa nüfuz edemeden hızla buharlaşarak kaybolur, bu nedenle sulamanın buharlaşmanın az olduğu sabah erken saatlerde veya akşam yapılması gerekir (I uygun değildir). Sızıntı yapan muslukların onarılması boşa akan tonlarca suyu kurtarır (II tasarruf sağlar). Yağmur suyunun sarnıçlarda toplanarak sulamada değerlendirilmesi ise tatlı su kaynaklarını koruyan modern bir tasarruf yöntemidir (III tasarruf sağlar).
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.