Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti (1595-1774) — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Banat, Belgrad ve Semendire’nin Avusturya’ya bırakıldığı ve Osmanlı’nın Batı’nın askerî üstünlüğünü kabul ettiği metin Pasarofça Antlaşması’dır.

1715-1718 savaşlarında Avusturya ve Venedik ittifakına karşı alınan yenilgiler sonucunda imzalanan 1718 Pasarofça Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin Orta Avrupa’daki stratejik savunma hattını kaybetmesine neden olmuştur. Bu antlaşmayla birlikte Osmanlı yönetimi fetih politikasını terk ederek mevcut toprakları koruma anlayışına geçmiş ve Batı tarzı ilk ıslahatların yapıldığı Lale Devri’ne adım atmıştır. Belgrad Antlaşması ile Belgrad’ın geri alındığını hatırlayarak bu iki antlaşmayı birbiriyle karıştırmamalısın.

Kısaca — Yeniçerilere verilen cülus bahşişlerinin daha sık ödenmesi, merkezî hazineden yapılan nakit harcamaları artırır. Tımarlı sipahilerin giderlerinin dirlik gelirlerinden, bazı kamu hizmetlerinin ise vakıf gelirlerinden karşılanması hazineye doğrudan ödeme yükü getirmez. Vergi toplama hakkının peşin bedelle verilmesi hazineye gelir sağlar; ulufeli asker sayısının azaltılması da giderleri düşürür. Bu nedenle dirlik gelirleriyle karşılanan askerî giderleri hazine harcamasıyla karıştırmamalısın.

Kısaca — Rusya’nın sıcak denizlere inme politikası karşısında tek başına yetersiz kalan Osmanlı Devleti, geleneksel tek başına hareket etme siyasetini bırakarak denge arayışına yönelmiştir.

18. yüzyılda askerî gücü zayıflayan Osmanlı Devleti, güneye ve Karadeniz’e inmek isteyen Çarlık Rusyası’nın baskılarına karşı sınırlarını tek başına koruyamaz hâle gelmiştir. Bu tehdit karşısında Osmanlı yönetimi, Rusya’nın Akdeniz’e inmesinden tedirgin olan İngiltere ve Fransa gibi büyük Avrupa güçlerinin çıkar çatışmalarından faydalanma yoluna gitmiştir. Böylece devletin varlığını sürdürebilmek adına başka devletlerle diplomatik ittifaklar aradığı denge politikası dış politikanın esası hâline gelmiştir.

Kısaca — Kırım’ın Osmanlı Devleti’nden ayrılması Karadeniz’deki siyasi hâkimiyeti, Rusya’nın burada ticaret hakkı kazanması ise ticari üstünlüğü zayıflatmıştır. İki hüküm birlikte değerlendirildiğinde Osmanlı Devleti’nin Karadeniz’de Rusya karşısındaki siyasi ve ticari üstünlüğünün gerilediği sonucuna ulaşılır.

Kısaca — Yeniçerilerin yeni ordu kurulmasını engelleyip padişahı tahttan indirebilmesi, Kapıkulu Ocaklarının merkezî otorite üzerinde belirleyici bir güç hâline geldiğini gösterir. Padişahın askerî düzenleme girişimine karşı ayaklanarak yönetimi değiştirmeleri, siyasi kararları etkileyebildiklerinin kanıtıdır. Tımar sistemi, donanma, Ahiler ve akıncılarla ilgili seçenekleri destekleyen bir bilgi verilmemiştir.

Kısaca — Osmanlı ıslahat politikası; XVII. yüzyılda Kanuni Dönemi’ni ideal alıp köklere dönmeyi amaçlarken, XVIII. yüzyılda Batı’nın askerî ve teknik üstünlüğünü kabullenerek Avrupa’dan kurum aktarma yönüne evrilmiştir.

XVII. yüzyılda hazırlanan Koçi Bey ve Kâtip Çelebi risalelerinde sorunların kaynağı ‘kadim kanunlardan kopuş’ olarak görülmüş ve çözüm klasik nizama dönüşte aranmıştır. Ancak XVIII. yüzyılda alınan yenilgiler, Osmanlı yönetimine Batı’nın askerî ve teknik bakımdan ileride olduğunu kabul ettirmiş; bu durum hendesehane gibi askerî teknik okulların açılmasına ve yabancı uzmanlardan yararlanılmasına yol açmıştır. Dolayısıyla ıslahat anlayışı, klasik düzene dönüşten Avrupa’dan seçici yenilik aktarımına doğru değişmiştir.