Sermaye ve Emek — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Yabancı sermayeli Reji İdaresinin tütün üretimi ve ticaretini denetlemesi ile Avrupa sermayesine dayanan Osmanlı Bankasına banknot çıkarma yetkisi verilmesi, yabancı sermayenin ekonomideki etkisini gösterir. Loncalarda usta-çırak ilişkisiyle meslek eğitiminin sürdürülmesi ise geleneksel mesleki eğitimin devamıdır; yabancı sermaye etkisinin arttığına kanıt oluşturmaz. Bu nedenle doğru cevap I ve II’dir.

Kısaca — Sanayi Devrimi ile birlikte fabrikalarda ağır mesai ve düşük ücret baskısı altında çalışan işçilerin dernek ve sendikalar kurmasındaki temel amaç, çalışma koşullarını ve ücretleri iyileştirmektir.

Bireysel olarak fabrika sahipleri karşısında hak talep edemeyen işçiler, örgütlü güç oluşturarak çalışma saatlerinin sınırlandırılmasını ve insanca yaşam standardı sağlayacak gelir düzeyini hedeflemiştir. Bu sendikal hareket üretim araçlarını doğrudan devlete devretmeyi ya da el zanaatlarına geri dönmeyi değil, endüstriyel üretim düzeni içinde işçi haklarını korumayı amaçlar.

İşlenmemiş ürün ihracatının sürmesi ve buna karşılık fabrika mallarının ithalatının artması, Osmanlı ekonomisinin Avrupa sanayisine hem hammadde sağlayan hem de ürettiği malları satabildiği bir pazar konumuna dönüştüğünü gösterir.

Kısaca — Kırsaldan kente göç ederek fabrikalarda düşük ücretle ve ağır koşullarda çalışan kitlelerin oluşturduğu yeni toplumsal tabaka işçi sınıfıdır (proletarya).

Sanayi İnkılabı ile makineli üretime geçilmesi, fabrikalarda bedensel emeğini ücret karşılığı sunan geniş bir kitleyi ortaya çıkarmış ve bu kitle işçi sınıfını meydana getirmiştir. Burada en güçlü çeldirici olan burjuvaziye dikkat etmelisin; burjuvazi fabrikada çalışanları değil, fabrikaların ve sermayenin sahibi olan işveren sınıfı temsil eder. Aristokrasi ve ruhban ise Sanayi Devrimi’nden çok önce var olan geleneksel sınıflardır.

Kısaca — Fabrika sistemiyle birlikte üretim araçları (fabrikalar ve makineler) sermaye sahiplerinin mülkiyetine geçmiş, çalışanlar ise yalnızca emeklerini ücrete dönüştüren işçiler hâline gelmiştir.

Geleneksel lonca ve atölye düzeninde usta, kullandığı aletlerin ve işlediği ürünün bizzat sahibiyken; kitlesel fabrika üretimi yüksek maliyetli makineleri gerektirmiştir. Bu makineleri ve tesisleri ancak büyük sermaye sahipleri alabildiği için üretim araçları sermayedarların elinde toplanmıştır. Kendi üretim araçlarına sahip olma imkânı kalmayan zanaatkârlar ve emekçiler ise geçimlerini sağlamak amacıyla emek güçlerini belirli bir ücret karşılığında satmak zorunda kalmıştır.

Kısaca — Sanayileşmenin ortaya çıkardığı emek-sermaye çatışması, işçi sınıfının örgütlenmesini sağlamış ve devleti çalışma hayatına sosyal yasalarla müdahale etmeye zorlamıştır.

Erken sanayileşme evresinde 14-16 saati bulan çalışma süreleri, çocuk işçiliği ve son derece düşük ücretler emek ve sermaye arasında derin bir uçurum oluşturmuştur. Bu ağır sömürü karşısında işçiler sendikalar ve birlikler kurarak hak arayışına girmiş, sosyalist düşüncenin de etkisiyle grevler ve protestolar yaygınlaşmıştır. Yaşanan toplumsal krizler karşısında devletler “bırakınız yapsınlar” tutumundan vazgeçerek çalışma saatlerini sınırlayan ve işçiyi koruyan ilk sosyal güvenlik yasalarını yürürlüğe koymuştur.