Sultan ve Osmanlı Merkez Teşkilatı — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Padişahın tahttan indirilmesinde şeyhülislam fetvasına başvurulması, siyasi bir karara dinî-hukuki meşruiyet kazandırılmak istendiğini gösterir. Dolayısıyla şeyhülislamlık, siyasi meşruiyet üzerinde etkili bir otoritedir. Fetva vermek; yeni hükümdarı seçme, yürütme yetkisini devralma, askerî birlikleri yönetme veya veraset kurallarını değiştirme yetkisine sahip olmak anlamına gelmez.

Kısaca — Sancaklarda görev alma uygulamasının terk edilmesi, şehzadelerin yönetim ve devlet tecrübesi kazanmadan tahta çıkabilmesine yol açmıştır. Doğru cevap A’dır. Sancak yönetimi şehzadelere devlet işlerini uygulamalı olarak öğrenme fırsatı verirdi. Sarayda gözetim altında yaşamaları bu deneyimi edinmelerini engellemiştir. Verilen bilgiler, tahtın zorunlu olarak en büyük oğula geçeceğini veya hükümdarın eyalet yöneticilerince seçileceğini göstermez.

Kısaca — Kadı atamalarının yapılması veya onaylanması ilmiye sınıfına ait yargısal ve idari bir işleyiştir; hükümdarlık veya bağımsızlık alameti değildir.

İslam ve Türk devlet geleneğinde bağımsız bir hükümdarın egemenliğini simgeleyen alametler arasında para bastırmak (sikke), cuma namazında adına hutbe okutmak, fermanlara tuğra çektirmek, sancak ve tuğ sahibi olmak yer alır. Kadıların atanması ise klasik dönemde kazaskerin yetki alanında olan rutin bir yargı bürokrasisi işlemidir; hükümdarın bağımsızlık sembolleri arasında bulunmaz.

Kısaca — Osmanlı padişahlarının örfi kanunname çıkarma yetkisi sınırsız olmayıp şeriatın temel prensiplerine aykırı olmamak şartıyla sınırlandırılmıştır.

Parçada açıkça belirtildiği üzere padişahın çıkardığı kanunnameler mutlaka şeriatla uyumlu olmak zorundadır; dolayısıyla hükümdar dinî hukukun sınırlarını hiçe sayarak keyfî veya sınırsız bir yasama gücü kullanamaz. Kadıların davalara bakmanın yanında belediye ve noterlik işlerini yürütmesi ise yargıçlık makamının çok yönlü idari sorumluluklar taşıdığını doğrular. Bu nedenle padişah iradesinin şeriatın dışına çıkarak sınırsızca işlediği yargısı yanlıştır.

Kısaca — Aile ve toprak bağlarından koparılarak Enderun veya Acemi Ocağı’nda yetiştirilen devşirmeler, Kapıkulu’na ve yönetim kadrolarına yerleştirilerek padişaha kişisel bağlılığı yüksek bir merkezî kadro oluşturulmak istenmiştir.

Tımarlı sipahi taşra süvarisidir, merkez ordusunun yerini almaz. Yönetici kadrolar yalnız medrese ulemasından seçilmez. Devşirme gönüllü askerlik değildir. Amaç Kapıkulu bağlılığını zayıflatmak değil, saltanata bağlı bir kapıkulu ve yönetici zümresi yetiştirmektir.

Kısaca — Divan üyelerinin uzmanlaşması bürokratik uzmanlaşmayı ve yetki devrini gösterirken, kararların padişaha sunulması mutlak otorite ve nihai denetimin hükümdarda kaldığını kanıtlar.

Fatih Sultan Mehmet’in divan başkanlığını sadrazama bırakması ve kazasker, defterdar, nişancı gibi üyelerin kendi alanlarında uzmanlaşması devlet işlerinin kurumsal bir iş bölümüyle yürütüldüğünü ortaya koyar. Ancak Divân-ı Hümâyun’un nihai bir karar organı değil, bir istişare meclisi olması ve alınan kararların mutlaka padişah onayına sunulması, egemenliğin divana devredilmediğini gösterir. Bu durum, yönetimde pratik bir görev devri yapılırken padişahın mutlak denetiminin titizlikle korunduğunu açıklar.