Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Otuz Yıl Savaşları’nın ortaya çıkmasında en etkili faktör, Reform hareketleriyle ortaya çıkan mezhep farklılıklarının devletlerin siyasi çıkarlarıyla birleşmesidir.

1618-1648 yılları arasında süren bu savaşlar, Almanya’daki Katolik ve Protestan prensliklerin mücadelesi olarak başlamış ancak kısa sürede uluslararası bir güç çatışmasına dönüşmüştür. Katolik olan Fransa’nın mezhepsel yakınlık yerine siyasi rakibi olan Katolik Habsburg hanedanını zayıflatmak için Protestanların yanında yer alması mücadelenin siyasi niteliğini açıkça gösterir. Bu nedenle savaş dinî bir görünüm taşısa da asıl belirleyici olan unsur hanedanların egemenlik ve güç hesaplarıdır.

Kısaca — Kapitülasyonların ilerleyen yüzyıllarda Osmanlı açısından sorun oluşturmasının temel nedeni, bu ayrıcalıkların zamanla sürekli hâle getirilmesi ve tek taraflı geri alma gücünün kaybedilmesidir.

Kanuni döneminde Fransa’ya tanınan imtiyazlar hükümdarların saltanat süresiyle sınırlı tutulmuş, böylece Osmanlı Devleti istediği zaman ayrıcalığı geri alma üstünlüğünü korumuştu. Ancak 1740 yılında bu haklar sürekli hâle getirilmiş ve zamanla diğer Avrupalı devletlere de tanınarak bağlayıcı uluslararası antlaşmalara dönüşmüştür. Sanayi Devrimi sonrasında Avrupalı tüccarların yerli esnaftan çok daha düşük gümrük vergisi ödeyerek ticaret yapması, Osmanlı ekonomisini ve yerli üretimi açık pazar hâline getirerek çöküşe sürüklemiştir.

Kısaca — Rönesans ve Reform hareketleri Katolik Kilisesi’nin siyasi otoritesini güçlendirmemiş, aksine bu otoriteyi derinden sarsarak zayıflatmıştır.

Rönesans akılcı ve eleştirel düşünceyi geliştirerek kilisenin savunduğu skolastik felsefenin sorgulanmasını sağlamıştır. Hemen ardından gelen Reform hareketi ise kilisenin dinî tekelini kırmış, Protestanlık ve Kalvenizm gibi yeni mezheplerin ortaya çıkmasıyla papalığın siyasi ve ekonomik yaptırım gücünü parçalamıştır. Bu süreçte Avrupalı krallar ve prensler kilisenin mallarına el koyarak kendi mutlak monarşilerini güçlendirmiş, kilise ise eski egemen konumunu tamamen kaybetmiştir.

Kısaca — Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletler hukukuna dâhil edilmesi, 1856 Paris Antlaşması ile gerçekleşmiştir. Bu tarih XIX. yüzyıla ait olduğu için XVIII. yüzyılda yaşanmayan gelişme Paris Antlaşması’yla ilgili seçenektir. Diğer seçeneklerdeki daimî elçilikler, ilk Türk matbaası, Avrupa’daki yeniliklere ilgi ve geçici heyetler XVIII. yüzyıldaki gelişmelerdir.

Kısaca — Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yollarının okyanuslara kayması, Osmanlı Devleti’nin denetimindeki Akdeniz limanlarından elde ettiği gümrük gelirlerinin ciddi biçimde düşmesine neden olmuştur.

Avrupalı tüccarların Ümit Burnu üzerinden Hindistan’a doğrudan ulaşması, geleneksel İpek ve Baharat yolları ile Akdeniz limanlarının ticari canlılığını yitirmesine yol açmıştır. Transit ticaretin sönmesi Osmanlı hazinesinin en önemli gelir kalemlerinden olan gümrük vergilerini baltalamış, devlet bu kaybı telafi edebilmek için Batılı devletlere kapitülasyonlar vermek zorunda kalmıştır. Çeldiricilerin aksine Akdeniz ticareti önem kazanmamış, aksine gerilemiştir; bu yüzden doğru yanıt Akdeniz limanlarındaki gümrük gelirlerinin azalmasıdır.

Kısaca — Nizam-ı Cedid’in engellenmesi, ayrıcalıklarını ve gelirlerini kaybetmekten korkan Kapıkulu ve ulema gibi yerleşik kurumların yeniliklere direndiğini gösterir.

III. Selim’in kurduğu modern orduya karşı yeniçerilerin ve bazı ulemanın gösterdiği tepki, kurumsal çıkar kaybı endişesinin devletin bekasının önüne geçtiğinin açık kanıtıdır. Bu durum, Osmanlı’da kökleşmiş çıkar çevrelerinin kendi konumlarını koruma uğruna merkezî reformları tıkama potansiyelini sergiler. Yaşanan sorun taşra otoritesinden ziyade başkentteki askerî-bürokratik dirençten kaynaklanmıştır.