Dünya Gücü Osmanlı (1453-1595) — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Kanuni Sultan Süleyman döneminde Şarlken’e karşı Avrupa’da müttefik edinmek amacıyla ticari ayrıcalıklar verilen ilk Avrupalı devlet Fransa’dır.

Kutsal Roma-Cermen İmparatoru Şarlken’in Avrupa’da tek bir Hristiyan imparatorluğu kurma hedefine karşı Osmanlı Devleti dengeleyici bir politika izlemiştir. Pavia Savaşı’nda esir düşen Fransa Kralı I. Fransuva’nın yardım çağrısına karşılık veren Kanuni, 1535'te Fransa’ya kapitülasyonlar tanıyarak Avrupa Hristiyan birliğini bölmeyi ve Akdeniz ticaretini canlandırmayı hedeflemiştir. Venedik’e daha önce ticaret hakkı tanınmış olsa da soruda vurgulanan “Şarlken’e karşı ittifak oluşturma” gerekçesi doğrudan Fransa ile ilgilidir; bu ayrıma dikkat etmelisin.

Kısaca — Fatih Sultan Mehmet’in gayrimüslimlere güvenceler vermesi ve şehre yeni aileler yerleştirmesindeki öncelikli amaç, İstanbul’un nüfusunu ve ticari hayatını yeniden canlandırmaktır.

Fetihten önce uzun süren kuşatmalar ve Bizans’ın yaşadığı iç krizler nedeniyle İstanbul büyük ölçüde tenhalaşmış ve iktisadi canlılığını kaybetmişti. Fatih Sultan Mehmet, fethettiği şehri cihan imparatorluğuna yakışır mamur bir başkente dönüştürmek için farklı bölgelerden zanaatkâr, tüccar ve aileleri iskân ettirmiştir. Tanınan ibadet ve mülkiyet güvenceleri ise gayrimüslim tebaanın şehre bağlılığını sağlayarak üretim, vergi ve ticaret ağlarının hızlıca canlanmasını sağlamıştır.

Kısaca — 1538'de Barbaros Hayreddin Paşa komutasında Haçlı donanmasına karşı kazanılan Preveze Deniz Zaferi, Akdeniz’de Osmanlı üstünlüğünü başlatmıştır.

Kaptan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa’nın Andrea Doria komutasındaki birleşik Haçlı donanmasını bozguna uğrattığı bu muharebe ile Akdeniz bir Türk gölü hâline gelmiştir. En güçlü çeldirici olan İnebahtı Deniz Savaşı bir zafer değil, 1571'de Osmanlı donanmasının Haçlılarca yakıldığı büyük bir yenilgidir. Çeşme ve Sinop olayları ise çok daha sonraki yüzyıllarda Rus donanmasının Osmanlı gemilerini yaktığı baskınlardır.

Kısaca — Ağır bir deniz yenilgisinin hemen ardından bir yıl gibi kısa bir sürede devasa bir donanmanın sıfırdan inşa edilebilmesi, Osmanlı Devleti’nin 16. yüzyılın sonunda hâlâ güçlü bir ekonomik ve örgütsel kapasiteye sahip olduğunu kanıtlar.

Yüzlerce gemiyi kerestesinden yelkenine ve kürekçisine kadar tek bir kış mevsiminde toparlayıp denize indirmek muazzam bir mali kaynak ve tersane teşkilatlanması gerektirir. Burada dikkat etmen gereken nokta, bu başarının Osmanlı’nın Akdeniz’deki üstünlüğünü hiç kaybetmediği anlamına gelmediğidir; nitekim İnebahtı, psikolojik üstünlüğün sarsıldığını gösterir. Ancak yaşanan ağır kayba rağmen devlet aygıtının çökmediğini ve merkezî lojistiğin ne kadar dinamik işlediğini bu yeniden inşa sürecinden anlıyoruz.

Kısaca — Malta Kuşatması’nın başarısız olması ve İnebahtı’da Osmanlı donanmasının yenilmesi, Avrupalı deniz güçlerinin Osmanlı ilerleyişini durdurabilecek ve donanmasına ağır kayıplar verdirebilecek ölçüde etkili olduğunu gösterir. Bu nedenle Akdeniz’de Osmanlı karşısındaki etkinliklerinin arttığı sonucuna ulaşılır. Çeldirici notu: Bu olaylar, ticaret yollarının Portekiz’e geçtiğini veya Osmanlı Devleti’nin deniz seferlerinin yerine kara seferlerini geçirmeye yöneldiğini göstermez.

Ahidnameler, yabancı devletlerle ilişkilerde barış şartlarını veya ticari ve hukuki ayrıcalıkları düzenleyen belgelerdir. Berat görev, yetki veya imtiyaz verir; kanunname kanuni düzenlemeleri içerir; adaletname haksız uygulamaların giderilmesini amaçlar; fetva ise dinî-hukuki bir meseleye ilişkin görüştür.