TBMM Dönemi: Cepheler, Antlaşmalar ve Zafer — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Gümrü Antlaşması, TBMM Hükûmeti’nin varlığının ve Misak-ı Millî ilkelerinin uluslararası alanda yabancı bir devlet tarafından ilk kez resmen tanınmasını sağlamıştır.

Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu ordusunun kazandığı zafer neticesinde Ermenistan yenilgiyi kabul etmiş ve Sevr’deki iddialarından vazgeçerek bu antlaşmayı imzalamıştır. Böylece TBMM Hükûmeti ilk siyasi ve askerî başarısını elde ederek uluslararası meşruiyet kazanmıştır. Sıkça karıştırılan doğu sınırının kesinleşmesi süreci ise bu antlaşmayla değil, Sakarya Zaferi sonrasında imzalanan Kars Antlaşması ile tamamlanacaktır.

Kısaca — Büyük Taarruz’un ardından imzalanan ve Doğu Trakya ile Boğazlar bölgesinin savaş yapılmadan kurtarılmasını sağlayan belge Mudanya Mütarekesi’dir.

11 Ekim 1922’de TBMM, İngiltere, Fransa ve İtalya arasında imzalanan bu ateşkes antlaşmasıyla Türk ordusu tek kurşun atmadan Doğu Trakya’yı teslim almıştır. Bu mütareke aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin hukuken sona erdiğinin de uluslararası bir tescilidir. Ankara ve Moskova antlaşmaları ise çok daha önce imzalanmış olup Doğu Trakya ile ilgili hükümler içermez.

Kısaca — Başkomutanlık Kanunu ve hemen ardından çıkarılan Tekâlif-i Milliye Emirleri, Sakarya Meydan Muharebesi’ne hazırlık amacıyla uygulamaya konulmuştur.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri’nde alınan mağlubiyet sonrasında ordunun Sakarya’nın doğusuna çekilmesi büyük bir lojistik krize yol açmıştır. Mustafa Kemal Paşa, Başkomutanlık yetkisine dayanarak yayımladığı emirlerle halkın desteğini orduya aktarmış ve 22 gün 22 gece süren Sakarya Meydan Muharebesi bu hazırlıklar sayesinde kazanılmıştır. Büyük Taarruz hazırlıkları ise Sakarya zaferinden sonra yaklaşık bir yıl boyunca yürütülen farklı bir evredir.

Kısaca — Sakarya Zaferi’nin ardından Mustafa Kemal Paşa’ya Mareşal ve Gazi unvanları verilmiş, Fransa ile Ankara İtilafnamesi imzalanarak Güney Cephesi kapatılmıştır (I ve II).

Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılmasıyla TBMM, bu büyük zaferin mimarı olan Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’ya Mareşal rütbesi ile Gazi unvanını tevcih etmiştir. Bu askerî başarı uluslararası alanda da yankı bulmuş ve Fransa ile imzalanan 1921 Ankara İtilafnamesi sayesinde Güney Cephesi resmen kapanmıştır. TBMM, Türk milletini yok etmeyi öngören Sevr Antlaşması’nı hiçbir zaman kabul etmemiş ya da onaylamamış; bilakis Kurtuluş Savaşı bu antlaşmayı tarihe gömmek için verilmiştir.

Kısaca — Ankara İtilafnamesi ile Güney Cephesi kapanmış, böylece buradaki birlik ve kaynaklar nihai zaferin kazanılacağı Batı Cephesi’ne kaydırılabilmiştir.

Fransa ile imzalanan bu antlaşma, güneydeki çatışmaları sonlandırarak Çukurova ve Antep bölgesinin kurtuluşunu sağlamıştır. Millî Mücadele’nin askerî dengesi açısından en can alıcı sonuç, iki cephede birden savaşma zorunluluğunun ortadan kalkması ve buradaki tecrübeli birlikler ile silahların asıl belirleyici muharebelerin verileceği Batı Cephesi’ne aktarılmasıdır. Boğazlar ve kapitülasyonlar Lozan’da karara bağlanmış, Doğu Cephesi ise Kafkas antlaşmalarıyla daha önce kapatılmıştır.

Kısaca — Gümrü ve Ankara antlaşmalarıyla iki cephedeki askerî çatışmaların sona ermesi, diplomasinin TBMM Hükûmeti’nin askerî yükünü hafiflettiğini gösterir. Bu bilgilerden doğu sınırının günümüzdeki biçimini aldığı, Hatay’ın Türkiye’ye katıldığı, Güney Cephesi’nde düzenli ordunun savaştığı veya Fransa ile askerî ittifak kurulduğu çıkarılamaz.