Devrimler Çağında Değişen Devlet-Toplum İlişkileri — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — II. Mahmut’un Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye’yi kurmasındaki temel hedef, ıslahatlara engel olan eski askerî yapıyı tasfiye edip doğrudan padişaha bağlı modern ve merkezî bir ordu inşa etmektir.

Yüzyıllar boyunca padişahları tahttan indiren ve her türlü yenileşme hareketine isyanla karşılık veren Yeniçeri Ocağı, 1826'da Vaka-i Hayriye ile ortadan kaldırılmıştır. II. Mahmut, ocaksız kalan devletin savunmasını sağlamak ve merkezî otoriteyi bizzat padişahın iradesine bağlamak için Avrupa usullerine göre eğitilen bu yeni orduyu kurmuştur. Bu gelişme ayanların nüfuzunu artırmak ya da tımar düzenini canlandırmak amacını taşımaz; aksine başkent merkezli mutlak bir otorite kurmayı gayeler.

Kısaca — Tanzimat’la şekillenen Osmanlı vatandaşlığı anlayışı, din, dil ve ırk farkı gözetmeksizin tüm tebaayı eşit kabul eden hukuki eşitlik ilkesine dayanır.

Klasik Osmanlı düzenindeki millet sistemi, toplumu inanç temelli cemaatlere ayırarak Müslümanları hâkim millet, gayrimüslimleri ise zımmî statüsünde farklı hukuki kurallara tabi tutuyordu. Tanzimat ve Meşrutiyet aydınları ise dağılmayı önlemek amacıyla Fransız İhtilali’nin eşit yurttaşlık fikrini benimsemiş ve “Osmanlı milleti” üst kimliği altında herkesi kanun önünde eşit hak ve sorumluluklara bağlamıştır. Dolayısıyla bu anlayış dinî veya mesleki ayrımlara değil, bireylerin devlet karşısındaki hukuki eşitliğine dayanır.

Kısaca — Toplumdaki tepkinin temel sebebi, yüzyıllardır süregelen Müslümanların hâkim millet (millet-i hâkime) konumunun sarsılması ve gayrimüslimlere devlet kadrolarında eşitlik tanınmasıdır.

Klasik Osmanlı nizamında gayrimüslimler korunur ancak devlet memurluğu ve ordu komutanlığı gibi merkezî idare mevkileri Müslümanlara ayrılırdı. 1856 Islahat Fermanı gayrimüslimlere memuriyet, askerî okul ve il meclislerine girme hakkı tanıyınca, Müslüman tebaada haklarının eşitlendiği ve geleneksel toplumsal üstünlüklerinin ellerinden alındığı kanaati doğmuş; bu da fermana karşı geniş bir huzursuzluk yaratmıştır. Fermanın sadece ekonomik olduğu ya da yalnızca Müslümanlara hak tanıdığı yönündeki seçenekler fermanın içeriğiyle tamamen çelişmektedir.

Kısaca — III. Selim döneminde Avrupa usulünde kurulan ve Kabakçı Mustafa İsyanı’yla (1807) kaldırılan ordu Nizam-ı Cedit’tir.

Yeniçeri Ocağı klasik kapıkulu ocağıdır; Kabakçı İsyanı onu değil Nizam-ı Cedit’i hedef almıştır. Sekban-ı Cedid Alemdar Mustafa Paşa ve II. Mahmut devrine, Eşkinci Ocağı II. Mahmut’un 1826 öncesi denemesine, Asakir-i Mansure-i Muhammediye ise Vaka-i Hayriye’den sonra kurulan yeni orduya aittir.

Kısaca — Bu hüküm, Osmanlı Devleti’nde din ve mezhep ayrımı yapılmaksızın tüm tebaayı kapsayan kanun önünde eşitlik ilkesinin ilk kez düzenli ve kurumsal biçimde ifade edildiğini gösterir.

Tanzimat Fermanı ile padişah kendi yetkilerini kanun gücünün üstünlüğüne tabi kılmış ve tebaa arasında can, mal ve namus güvencesini devlet teminatına almıştır. Bu ferman bir anayasa ya da meclis getirmediği için meşruti yönetime geçiş anlamına gelmez; meşrutiyete ancak 1876'da Kanun-i Esasi ile geçilecektir. Ayrıca padişahın yetkileri tamamen sona ermemiş, yalnızca kanun üstünlüğü kabul edilerek sınırlandırılmıştır.

Fermanın Avrupalı devletlerin baskısıyla ve Paris Antlaşması öncesinde ilan edilmesi, Osmanlı Devleti’nin gayrimüslimlere haklar tanıyarak büyük devletlerin azınlıkları koruma bahanesiyle iç işlerine karışmasının önüne geçmeyi amaçladığını gösterir.