İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası — AYT Tarih-1 ve Tarih-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Kıpçak Türkçesinin yaygın kullanılması ve bu dili öğrenmek isteyenler için sözlük hazırlanması, Kıpçakların çevre topluluklar üzerindeki dilsel etkisini gösterir. Rus knezlikleriyle kurulan akrabalık ilişkileri de kültürel etkileşimi destekler. Bu bilgilerden siyasi birlik, resmî dil, ekonominin temel dayanağı veya devlet eliyle örgün eğitim sonucu çıkarılamaz.

Kısaca — Göktürklerde ikili teşkilat uyarınca batı kanadını yabgu unvanıyla İstemi Yabgu yönettiğinden, batı topraklarının doğrudan kağanın yönetimine bağlandığı yargısına ulaşılamaz.

Metinde İstemi Yabgu’nun Sasanilerle birleşip Akhunları yıkması askerî ittifaklar kurulduğunu ve dönemin güç dengelerinden yararlanıldığını, Bizans’la ittifak yapması ise diplomasinin işletildiğini ve İpek Yolu’nun hedeflendiğini doğrular. Ancak Türk devlet geleneğindeki ikili teşkilat gereği doğuyu büyük kağan (Bumin Kağan), batıyı ise iç ve dış politikada oldukça özerk hareket edebilen yabgu (İstemi Yabgu) idare ederdi. Dolayısıyla batı kanadı doğrudan doğudaki kağana bağlı bir merkezî birim olarak yönetilmemiştir.

Kısaca — Bilge Kağan’ın veziri Tonyukuk’un itirazını dinleyerek tapınak yapmaktan vazgeçmesi, devlet yönetiminde danışma geleneğinin etkili olduğunu gösterir.

İlk Türk devletlerinde kağanlar geniş yetkilere sahip olmakla birlikte önemli kararlarda kurultaya, boy beylerine ve tecrübeli danışmanlara fikir danışmak köklü bir töre ilkesiydi. Tonyukuk milletin savaşçı ve göçebe karakterini korumak adına düşüncelerini açıkça savunmuş, hükümdar da bu gerekçeli uyarıyı dikkate almıştır. Kağanın siyasi otoritesinin tamamen ortadan kalktığı çeldiricisi yanlıştır; zira devlet adamlarının yerinde tavsiyelerine kulak vermek bir acizlik değil, yönetimde ortak aklı ve istişareyi yansıtan bir gelenektir.

Kısaca — Kavimler Göçü, Roma İmparatorluğu’nun parçalanmasına ve kıtada yeni krallıklar kurularak Avrupa’nın siyasi haritasının büyük ölçüde değişmesine yol açmıştır.

Hunların Karadeniz’in kuzeyinden batıya ilerlemesi, önlerindeki Germen kavimlerini Roma topraklarına doğru sürüklemiş ve tarihte Kavimler Göçü olarak bilinen kitlesel hareketi başlatmıştır. Bu süreç Roma İmparatorluğu’nun ikiye bölünmesine, Batı Roma’nın yıkılmasına ve yerine Frank, Vizigot, Vandal gibi yeni krallıkların kurulmasına zemin hazırlamıştır. Dolayısıyla kıtada ortaya çıkan bu yeni güç dengeleriyle “Avrupa’nın siyasi haritasının büyük ölçüde değiştiği” yargısına doğrudan ulaşılır.

Kısaca — Verilen uygulamaların sırasıyla karşılık geldiği kavramlar ikili teşkilat, balbal ve ülüştür.

Devletin doğu ve batı şeklinde iki kanada ayrılarak hakan ve yabgu tarafından yönetilmesi ‘ikili teşkilat’ sistemidir. Ölen kahramanların mezarları çevresine hayattayken öldürdükleri düşman sayısınca dikilen taş heykellere ‘balbal’ denir; burada mezarın kendisine ‘kurgan’, dikilen heykelciklere ise ‘balbal’ dendiğini unutmamalısın. Ülke topraklarının hanedan üyeleri ve şehzadeler arasında paylaştırılması ise Türk devlet geleneğindeki ‘ülüş’ anlayışının bir sonucudur.

Orhun Yazıtları, Kutlug (II. Göktürk) Devleti döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazıtlarda adı geçen bu kişilerin II. Göktürk yöneticileri olduğu bilinmelidir.