Aşı ile serum aynı amaca hizmet etse de işleyişleri farklıdır: aşı vücudun kendi antikorlarını ve bellek hücrelerini üretmesini sağlayarak uzun süreli aktif bağışıklık kazandırır, serum ise hazır antikor verir ve koruması kısa sürer.
Bağışıklık Sistemi konusu, deri ve mukoza gibi özgül olmayan savunma hatlarını, fagositozu, iltihabı ve lenfositlerin yürüttüğü özgül savunmayı kapsar. B lenfositlerinin antikor üretimi, T lenfositlerinin hücresel yanıtı, birincil ve ikincil bağışıklık yanıtı arasındaki hız ve şiddet farkı bu başlığın merkezindedir.
AYT Biyoloji testinde sorular bir senaryo ya da antikor düzeyi grafiği verip hangi hücrenin etkili olduğunu veya hangi yargıların doğru olduğunu sorar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir B lenfositi, yüzeyindeki reseptöre uygun antijenle karşılaşıp yardımcı T hücresinden gerekli uyarıyı almıştır.
Bu B lenfositinin verdiği özgül yanıtta aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
Cevabı göster
Cevap: B — Çoğalıp plazma hücreleri ve bellek B hücreleri oluşturabilir.
Kısaca — Antijenle bağlanan ve yardımcı T hücresinden uyarı alan B lenfositi klonal olarak çoğalarak antikor salgılayan plazma hücrelerine ve uzun ömürlü bellek B hücrelerine farklılaşır.
Sıvısal (humoral) bağışıklığın merkezinde yer alan B lenfositleri, aktive edildiklerinde mitozla bölünerek kendi klonlarını oluştururlar. Bu hücrelerin büyük kısmı plazma hücrelerine dönüşerek kana antijene özgü serbest antikorlar salgılar; bir kısmı ise hafıza (bellek) hücresi olarak kalarak gelecekteki olası enfeksiyona karşı hazır bekler. B lenfositleri fagositoz yapmaz veya alyuvar ya da mast hücresine dönüşmez; üretilen antikorlar da çekirdekte depolanmayıp endoplazmik retikulum ve golgi aracılığıyla hücre dışına salgılanır.
2. soruOrta
Genetik olarak farklı bir bireyden alınan doku nakledildiğinde alıcının bağışıklık sistemi nakil hücrelerinin yüzey moleküllerini yabancı olarak tanıyabilir.
Bu dokunun reddedilmesinde aşağıdaki hücrelerden hangisi doğrudan etkili olabilir?
Cevabı göster
Cevap: C — Sitotoksik T lenfositi
Kısaca — Doku nakillerinde alıcının yabancı olarak algıladığı hücrelere doğrudan bağlanıp onları parçalayarak doku reddine yol açan hücreler sitotoksik T lenfositleridir.
Doku naklinin başarısı, alıcı ve verici arasındaki doku uyum proteinlerinin (MHC/HLA) benzerliğine bağlıdır. Nakledilen doku hücrelerinin yüzeyindeki yabancı antijenler, hücresel bağışıklığın ana elemanı olan sitotoksik (katil) T lenfositleri tarafından tanınır. Bu T hücreleri hedef hücre zarında delikler açan perforin ve parçalayıcı enzimler salgılayarak nakil hücrelerini doğrudan lizise uğratır ve doku reddini başlatır. Alyuvar, trombosit, yağ veya kemik hücrelerinin ise antijene özgü öldürücü bağışıklık işlevi bulunmaz.
3. soruOrta
Bir kişiye önce A, altı hafta sonra A ve B antijenleri verilmiştir. İkinci uygulamada A antikorları hızla yüksek düzeye ulaşırken B antikorları daha geç ve düşük düzeyde oluşmuştur.
Buna göre,
I. A’ya karşı ikincil, B’ye karşı birincil yanıt oluşmuştur.
II. İlk uygulamada oluşan A’ya özgü bellek hücreleri ikinci yanıta katılmıştır.
III. A’ya özgü bellek hücreleri B’ye aynı özgüllükle bağlanmıştır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
Cevabı göster
Cevap: B — I ve II
Kısaca — Birey daha önceden tanıdığı A antijenine karşı bellek hücreleriyle hızlı ve güçlü bir ikincil yanıt verirken, ilk kez karşılaştığı B antijenine karşı yavaş bir birincil yanıt oluşturmuştur (I ve II doğru, III yanlıştır).
İlk uygulamada A antijenine karşı oluşturulan hafıza hücreleri, altı hafta sonraki ikinci uygulamada bekleme evresi olmaksızın hızla etkinleşip çoğalarak A antikorlarını yüksek düzeye ulaştırmıştır (I ve II doğru). B antijeni ise vücuda ilk kez girdiği için bağışıklık sistemi bu etkene karşı sıfırdan başlayan, gecikmeli ve daha düşük düzeyde birincil yanıt vermiştir. Bağışıklık yanıtı antijene son derece özgül olduğundan A’ya özgü üretilmiş bellek hücreleri B antijenini tanımaz ve ona bağlanamaz (III yanlış).
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.