Tatlı suda yaşayan bir balık sürekli su alır ve bol, seyreltik idrar üretir; deniz balığı ise su kaybeder, az idrar yapar ve fazla tuzu solungaçlarından atar.
Canlıların Çevreye Uyumu (Homeostazi, Ozmoregülasyon, Adaptasyon) konusu bu tür dengeleri üç düzeyde ele alır. Homeostazi iç ortamın olumsuz geri bildirimle dar bir aralıkta tutulmasını, ozmoregülasyon su ve tuz dengesinin ayarlanmasını, adaptasyon ise bir popülasyonun kuşaklar boyunca ortamına uygun kalıtsal özellikler kazanmasını anlatır.
AYT sorularında çoğu zaman iki canlıyı ya da iki farklı koşulu karşılaştıran bir metin verilir; ardından hangi yargının bu metinden çıkarılabileceği veya çıkarılamayacağı sorulur. Bireyin kısa süreli fizyolojik tepkisini kalıtsal adaptasyondan ayırmak burada belirleyicidir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Çölde yaşayan bir kemirgen ile nemli ormanda yaşayan yakın akraba bir kemirgenin su dengesi karşılaştırılıyor. Çöl türünde metabolik suyun payı yüksek, idrar hacmi düşük ve dışkı oldukça kurudur; orman türünde ise içme suyu ve idrarla kayıp oranları daha yüksektir.
Bu bilgilere göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Cevabı göster
Cevap: B — Çöl türünün küçük vücutlu olması, yüzeyden su kaybını önemsiz kılar; bu nedenle buharlaşma yolu ihmal edilebilir.
Küçük vücutlu hayvanlarda yüzey/hacim oranı yüksektir; buharlaşma yoluyla su kaybı çoğu zaman önemsiz değil, kritik bir risktir. Diğer ifadeler verilen su bütçesiyle uyumludur.
2. soruKolay
Vücut sıcaklığı yükselince deri damarları genişler ve terleme artar; düşünce damarlar daralır ve titreme başlar. Kan şekeri yükselince insülin, düşünce glukagon devreye girer.
Bu örneklerde iç ortamın dar bir aralıkta tutulmasını sağlayan ortak düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Negatif geri bildirimle homeostazın korunması
Kısaca — Metin, vücutta meydana gelen fizyolojik sapmaların tersi yönde tepkilerle dengelenmesini, yani negatif geri bildirim yoluyla homeostazın nasıl korunduğunu açıklamaktadır.
Homeostaz, dış ortam koşulları değişse bile iç ortamın kararlı ve belirli sınırlar içerisinde tutulmasıdır. Parçada verilen örneklerde vücut sıcaklığı yükseldiğinde soğutucu (terleme), düştüğünde ise ısıtıcı (titreme) tepkiler verilmekte; kan şekeri yükseldiğinde düşürücü (insülin), düştüğünde ise artırıcı (glukagon) hormonlar salgılanmaktadır. Değişimin zıddı yönde bir yanıt üreterek sistemi yeniden normal denge düzeyine getiren bu biyolojik denetim mekanizmasına negatif geri bildirim denir. Dolayısıyla parçanın temel amacı negatif geri bildirimle homeostazın nasıl korunduğunu ortaya koymaktır.
3. soruKolay
Kuzey enlemlerinde yaşayan bir memeli türü kışın uzun süre hareketsiz kalır; metabolizma hızı belirgin düşer, enerji tüketimi azalır. Yazın aynı bireyler aktif beslenir ve yağ deposu biriktirir.
Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisi çıkarılamaz?
Cevabı göster
Cevap: D — Bu türün tüm bireyleri yıl boyunca sabit vücut sıcaklığına sahiptir.
Kısaca — Parçada kış uykusu döneminde metabolizma hızının düştüğü belirtilmiş olup bireylerin tüm yıl boyunca sabit vücut sıcaklığına sahip olduğuna dair bir yargı çıkarılamaz.
Metin, kış aylarında hareketsiz kalınarak metabolizmanın yavaşlatıldığını ve enerji tasarrufu sağlandığını, yazın ise beslenerek yağ depolandığını anlatmaktadır. Kış uykusuna yatan memelilerde metabolik hızın düşüşüyle birlikte vücut sıcaklığı da ortam sıcaklığına yakın seviyelere kadar geriler; dolayısıyla yıl boyu değişmeyen sabit bir sıcaklık iddiası biyolojik gerçeklerle de uyuşmaz. Enerji tüketiminin azalması ve mevsimsel fizyolojik tepkiler ise doğrudan parçadaki ifadelerden anlaşılmaktadır.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.