Bir köpeğin her beslenmeden önce çalan zil sesini zamanla yiyecekle ilişkilendirip yalnızca zili duyunca salya salgılaması, klasik koşullanmanın en bilinen örneğidir.
Hayvan Davranışı ve Öğrenme konusu, doğuştan gelen davranışlarla deneyimle kazanılanları ayırmaya dayanır. Kalıtsal davranışlar türün bütün bireylerinde aynı sırayla ve önceden deneyim olmadan görülür; alışma, damgalama, edimsel koşullanma ve deneme-yanılma ise yaşantıyla şekillenir. Damgalamanın yalnızca yaşamın erken ve kısa bir döneminde gerçekleşmesi onu öteki öğrenme biçimlerinden ayırır.
AYT'de soru kökü genellikle bir gözlem veya küçük bir deney anlatır, seçenekler ise bu davranışın türünü ya da onunla ilgili doğru bir yargıyı sorar. Davranışın belirli bir uyarıya bağlı olup olmadığına ve deneyimle değişip değişmediğine bakmak çoğu zaman sonucu belirler.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bazı yavru kuşlar, yumurtadan çıktıktan sonraki dönemde gördükleri ilk hareketli nesneyi izlemeye başlar.
Bu öğrenme biçimiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Cevabı göster
Cevap: D — Erken evredeki duyarlı dönemde kalıcı bağ kurulmasıdır.
Kısaca — Yavru kuşların yumurtadan çıkar çıkmaz ilk gördükleri hareketli nesneye bağlanarak onu izlemesi, yalnızca erken evredeki kritik duyarlı dönemde gerçekleşen iz bırakma (imprinting) davranışıdır.
İz bırakma yoluyla öğrenme, canlının hayatının erken gelişim evresindeki son derece kısıtlı ve özel bir zaman diliminde (kritik dönem) meydana gelir. Bu duyarlı pencere kapandıktan sonra aynı güçlü bağlılık başka bir nesneye ya da canlıya karşı kesinlikle yeniden kurulamaz ve kazanılan bu iz ömür boyu kalıcılığını korur. Süreç herhangi bir yiyecek ödülü ya da ceza pekiştirmesi olmaksızın kendiliğinden işler. ‘Yaşam boyu her an eşit kolaylıkla yeniden öğrenilebilir’ iddiası, kritik dönemin varlığını ve geri dönüşsüz niteliğini yok sayan en yaygın çeldiricidir.
2. soruKolay
Bir balık türünün erkekleri, daha önce başka bir erkekle karşılaşmamış olsalar da üreme döneminde yuva yakınında kırmızı bir nesne gördüklerinde türe özgü, belirli bir sırayı izleyen saldırı hareketleri yapmaktadır. Aynı biçimdeki nesneler başka renklerde sunulduğunda bu davranış görülmemektedir. Bu örnekte kırmızı renk ve saldırı davranışı sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: D — İşaret uyaranı – sabit eylem kalıbı
Kısaca — Kırmızı renk saldırıyı başlatan işaret uyaranı, türe özgü ve belirli bir sırayla gerçekleşen saldırı hareketleri ise sabit eylem kalıbıdır. Aynı biçimdeki nesnelerin başka renklerde davranışı başlatmaması, tetikleyicinin kırmızı renk olduğunu gösterir. Davranışın önceden başka bir erkekle karşılaşmadan ortaya çıkması da öğrenilmiş bir koşullanma yerine doğuştan gelen davranış kalıbını destekler.
3. soruOrta
Bir öğrenci, evindeki kedinin mama saatinde kuru mamanın döküldüğü metal kabın çıkardığı sesi duyduğunda heyecanlanıp mama kabına koştuğunu fark etmiştir. Başlangıçta kedi, yalnızca mamanın kokusunu aldığında bu tepkiyi vermekteyken, bir süre her mama verilişinde kap sesiyle mamanın birlikte sunulması sonucunda kedi yalnızca kap sesine de aynı tepkiyi vermeye başlamıştır. Daha sonraki günlerde kediye uzun süre kap sesi mama verilmeksizin duyurulmuştur; kedinin sesi duyunca mama kabına koşması zamanla azalmış ve durmuştur.
Bu olayda tepkinin sonradan zayıflayıp kaybolması aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
Cevabı göster
Cevap: E — Sönme
Kısaca — Koşullu uyaranın (kap sesi) koşulsuz uyaran (mama) olmadan art arda sunulması sonucu koşullu tepkinin ortadan kalkması sönme olarak adlandırılır.
Kedinin kap sesini duyunca koşması, mama ile sesin eşleşmesi sonucu kazanılmış klasik bir koşullanmadır. Bu koşullanma oluştuktan sonra uyarıcı ses tek başına, mama verilmeksizin tekrarlandığında sinirsel bağ zayıflar ve koşullu tepki söner. Çeldirici olan alışmada doğuştan gelen tepkilerin zararsız uyarana karşı zayıflaması söz konusuyken, burada sonradan öğrenilmiş bir tepkinin pekiştirilmemesi nedeniyle kaybolması anlatılmaktadır.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.