Restriksiyon enzimleri DNA'yı rastgele değil, belirli baz dizilerini tanıyarak keser; aynı enzimle kesilen bir gen ile plazmit uyumlu yapışkan uçlar taşıdığı için ligazla birleştirilip rekombinant DNA oluşturulabilir.
Genetik Mühendisliği ve Biyoteknoloji konusu bu tekniklerin yanı sıra PCR ile DNA çoğaltmayı, klonlamayı, gen tedavisini ve genetiği değiştirilmiş organizmaları kapsar. Bu uygulamaların tarımda, tıpta ve çevrede yarattığı fırsatlar ve doğurduğu etik sorular da başlığın parçasıdır.
AYT Biyoloji testinde sorular bir deney sonucundan kesin olarak söylenebilecek yargıyı buldurur, kavramlar arasındaki ilişkiyi değerlendirtir ya da genetik bilginin kullanımıyla ilgili durumları öncüllerle tartıştırır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir araştırmacı, genetik test sonucu kalıtsal bir hastalık riski taşıdığı belirlenen kişilerle ilgili şu durumları incelemektedir:
I. Sigorta şirketlerinin, bireylerin genetik test sonuçlarına göre sigorta primlerini yükseltmesi II. İşverenlerin, işe alım sürecinde adayların genetik hastalık risklerini ölçüt olarak kullanması III. Araştırmacıların, gönüllülerden aldıkları genetik örnekleri onam (izin) aldıktan sonra bilimsel çalışmalarda kullanması
Bu durumlardan hangileri genetik ayrımcılığa örnek olarak gösterilebilir?
Cevabı göster
Cevap: C — I ve II
Kısaca — Sigorta primlerinin genetik test sonuçlarına göre artırılması (I) ve işe alımda genetik risklerin ölçüt alınması (II) genetik ayrımcılık örnekleridir; dolayısıyla I ve II doğrudur.
Genetik ayrımcılık; kişilerin taşıdıkları genetik özellikler veya hastalık yatkınlıkları nedeniyle iş, sigorta ya da sosyal haklar açısından dezavantajlı duruma düşürülmesidir. Bireyin kendi kontrolünde olmayan DNA dizilimi nedeniyle sigorta primi artışına veya iş reddine maruz kalması haksız ayrımcılıktır. Gönüllü kişilerin aydınlatılmış onamı alınarak yapılan araştırmalar ise biyoetik kurallara uygun bilimsel çalışmalardır ve ayrımcılık teşkil etmez.
2. soruKolay
Bir öğrenci, biyoteknoloji ve genetik mühendisliği kavramlarını karşılaştırırken şu çıkarımlarda bulunuyor:
I. Her genetik mühendisliği uygulaması aynı zamanda biyoteknolojik bir uygulamadır. II. Her biyoteknolojik uygulama genetik mühendisliği yöntemlerini gerektirir. III. Biyoteknoloji, genetik mühendisliğinden daha geniş bir kavramdır.
Öğrencinin çıkarımlarından hangileri doğrudur?
Cevabı göster
Cevap: C — I ve III
Genetik mühendisliği yöntemleri canlıyı değiştirerek ürün elde ettiği için biyoteknoloji kapsamındadır (I doğru); ancak mayalama gibi işlemler genetik değişiklik gerektirmediği için II yanlıştır. Biyoteknoloji genetik mühendisliğini de içine alan daha geniş bir kavramdır (III doğru).
3. soruOrta
İnsülin üretmesi amaçlanan genetiği değiştirilmiş bakteriler besiyerine eklenmiş ve oluşan kolonilerin bazılarında insülin saptanmıştır. Bu insülinin söz konusu bakteriler tarafından sentezlendiği doğrulanmıştır.
İnsülin üreten koloniler için aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?
Cevabı göster
Cevap: B — İnsülin sentezinde bakterilerin ribozomları görev almıştır.
Kısaca — İnsülin bir proteindir. Bakteriler tarafından sentezlendiği doğrulandığına göre sentezinde bakterilerin ribozomları kesinlikle görev almıştır.
Ribozomlar, mRNA’daki bilgiye göre amino asitleri birleştirerek protein sentezler. İnsülin üretimi; hedef genin tüm bakterilerde eşit sayıda bulunduğunu, kromozomda tek kopya olduğunu, gen aktarılmayan bakterilerin daha hızlı çoğaldığını veya bakterilerin patojen özellik gösteremeyeceğini kanıtlamaz. Bu nedenle doğru cevap ikinci seçenektir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.