Ekosistem, Madde Döngüleri ve Enerji Akışı — AYT Coğrafya-1 ve Coğrafya-2 örnek sorular ve çözümleri
çıkmış 9 sınavda 2 soru
Uygulamada bu konudan 24 soru var
Ücretsiz
Bu konu AYT sınavında iki kitapçıkta da sorulur: Coğrafya-1 (Sosyal Bilimler-1) ve Coğrafya-2 (Sosyal Bilimler-2). Bu sayfada iki kitapçığın örnek soruları bir arada.
Baklagillerin köklerinde yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği bileşiklere dönüştürür; bu yüzden ekim nöbetinde baklagil yetiştirmek toprağı doğal yoldan verimli kılar.
Ekosistem, Madde Döngüleri ve Enerji Akışı konusu; canlıların üretici, tüketici ve ayrıştırıcı olarak rollerini, besin zinciri ile besin piramidini, karbon, azot ve su döngülerini kapsar. Fosil yakıtların yakılması, uzun süre yer altında depolanmış karbonu atmosfere geri vererek karbon döngüsünün dengesini bozar.
Coğrafya-1 sorularında genellikle bir ekosistem kısa bir metinle betimlenir, ardından canlıların besin zincirindeki yeri ya da çevre koşullarının üretime etkisi sorulur.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir göl ekosisteminde gözlem yapan bir öğrenci şu canlıları not etmiştir: su yosunları, küçük balıklar, balıklarla beslenen bir yırtıcı kuş, su dibindeki çamurda organik kalıntıları parçalayarak beslenen ayrıştırıcı bakteriler ve sığ sularda yaşayan kurbağalar. Bu öğrencinin not ettiği canlılardan hangisi üretici grubunda yer alır?
Cevabı göster
Cevap: C — Su yosunları
Su yosunları fotosentezle kendi besinini ürettiği için üreticidir. Balıklar, yırtıcı kuş ve kurbağalar tüketici; organik kalıntıları parçalayarak beslendiği belirtilen çamurdaki bakteriler ise ayrıştırıcı grubundadır.
2. soruOrta
Bir deniz ekosisteminde besin zincirinin temelini fitoplanktonlar oluşturur. Fitoplanktonların bolluğu; su sıcaklığı, besin tuzu miktarı ve ışık yoğunluğu gibi faktörlere bağlıdır. Derin sulardan ışıklı tabakalara taşınan besin tuzları, fitoplankton üretimini artırır.
Buna göre aşağıdaki deniz bölgelerinden hangisinde balıkçılık potansiyelinin en yüksek olması beklenir?
Cevabı göster
Cevap: D — Soğuk su akıntılarının yüzeye çıktığı kıyı bölgeleri
Soğuk su akıntılarının yüzeye çıktığı kıyı bölgelerinde derin sulardan taşınan besin tuzları fitoplankton üretimini artırır; bu da besin zincirinin üst basamaklarındaki balık popülasyonlarını destekleyerek balıkçılık potansiyelini yükseltir.
3. soruKolay
Bir orman ekosisteminde üreticilerden üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji miktarı hızla azalır ve bu enerji ısı olarak ortamdan uzaklaşır. Aynı ekosistemde karbon ve azot, canlılar ile cansız çevre arasında el değiştirerek kalır.
Buna göre madde döngüleri ile enerji akışı arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Madde döngüsel yeniden kullanılır; enerji tek yönlü akar ve dışarıdan yenilenir.
Kısaca — Ekosistemdeki kimyasal maddeler canlılar ile cansız çevre arasında döngüsel olarak sürekli dolaşırken, enerji besin piramidinde tek yönlü akar ve her basamakta ısı olarak kaybolduğu için güneşten kesintisiz girdiye ihtiyaç duyar.
Ekosistemde madde ile enerjinin davranış biçimleri birbirinden tamamen farklıdır. Karbon, azot ve su gibi maddeler ayrıştırıcılar sayesinde organik ve inorganik formlar arasında sürekli geri dönüştürülerek kapalı bir döngüde tutulur. Buna karşın güneşten gelen enerji, besin zincirindeki her basamakta yaşamsal faaliyetler sonucu çevreye ısı olarak yayılır ve bu kayıp geri kazanılamaz. Dolayısıyla madde döngüsel yeniden kullanılır; enerji ise tek yönlü akar ve dışarıdan yenilenir.
4. soruKolay
Bir gölün çevresindeki tarım alanlarında azotlu ve fosforlu gübre kullanımı artmıştır. Şiddetli yağışlardan sonra gölde algler çoğalmış, suyun derin kesimlerindeki çözünmüş oksijen azalmış ve balık ölümleri görülmüştür.
Göldeki ötrofikasyonu tetikleyen başlıca süreç aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Besin tuzlarının yüzey akışıyla göle taşınması
Kısaca — Bu çevre felaketini başlatan ilk insan etkisi, tarım alanlarında aşırı kullanılan azot ve fosfor içerikli yapay gübrelerin yağış sularıyla göle taşınmasıdır.
Göle ulaşan besin tuzları su yüzeyinde kontrolsüz bir alg ve yosun patlamasına (ötrofikasyon) yol açar. Ömrünü tamamlayan alglerin dibe çökerek ayrıştırıcılar tarafından parçalanması sudaki çözünmüş oksijeni tüketir; oksijensiz kalan göl ortamı balık ölümleriyle sonuçlanır. Zincirin ilk halkası gölün kendiliğinden bozulması değil, insanın tarımsal kaynaklı kimyasalları göl havzasına taşımasıdır.
5. soruKolay
Yangında 60 ton karbon salınmıştır. Sonraki dört yılın her birinde bitkiler 45 ton karbon tutmuş; solunum ve ayrışma 30 ton karbon salmıştır.
Diğer akışlar ihmal edildiğinde, dördüncü yıl sonunda karbon dengesi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: A — Yenilenme döneminde yılda net 15 ton karbon tutulmuş ve dört yılda yangınla salınan 60 ton dengelenmiştir.
Kısaca — Dört yıllık yenilenme döneminde yılda net 15 ton karbon tutulmuş ve yangınla salınan 60 ton karbon tamamen dengelenmiştir.
Yıllık net karbon tutulumunu hesaplamak için bitkilerin fotosentezle bağladığı 45 tondan solunum ve ayrışmayla salınan 30 tonu çıkarmalısın (45−30=15 ton/yıl). Ekosistem bu net tutulumu 4 yıl boyunca sürdürdüğünde toplam 4×15=60 ton karbon biriktirir. Bu miktar yangın anında atmosfere verilen 60 tona tam olarak eşit olduğundan, dördüncü yılın sonunda alan başlangıçtaki karbon dengesine yeniden ulaşmıştır.
6. soruKolay
Bir ekosistemde canlı unsurların varlığını sürdürebilmesi, cansız unsurların durumuna bağlıdır. Bu cansız unsurlardan bazıları fiziksel (iklimsel), bazıları kimyasal, bazıları ise topoğrafik etkenlerdir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi ekosistemi oluşturan fiziksel (iklimsel) cansız unsurlardan biri değildir?
Cevabı göster
Cevap: E — Topraktaki tuzluluk
Topraktaki tuzluluk kimyasal bir cansız unsurdur; sıcaklık, ışık, nem ve rüzgâr ise fiziksel (iklimsel) unsurlar arasında sayılır.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.