İlk Uygarlıklar ve İlk Kültür Merkezleri — AYT Coğrafya-1 ve Coğrafya-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Doğu Akdeniz kıyılarında tarım alanlarının sınırlı, doğal limanların elverişli olması Fenikelilerin gemicilik ve deniz ticaretine yönelmesini sağlamıştır. Kıyı kolonileri kurmaları da bu ticari faaliyetlerle ilişkilidir. Sümerlerin Mezopotamya’daki tarımsal üretimi veya Lidyalıların kara ticareti yerine, sorudaki denizcilik ve Doğu Akdeniz vurgularına odaklanmalısın. Doğru cevap A seçeneğidir.

Kısaca — Patates ve mısır gibi ürünleri yüksek And Dağları’nda taraçalama (teras tarımı) yaparak yetiştiren ve bunları gelişmiş yollarla bağlayan uygarlık İnkalar’dır.

İnkalar, Güney Amerika’daki dik ve engebeli And Dağları’na uyum sağlayabilmek için yamaçlarda basamaklı teraslar kurmuş ve sulama kanallarıyla tarım alanları oluşturmuşlardır. Ana vatanı bu coğrafya olan patates ve mısır gibi ürünleri farklı yükselti katlarında yetiştirerek imparatorluk genelindeki geniş taş yol ağı sayesinde dağıtmışlardır. Mısır ve Sümer taşkın ovalarındaki sulamalı tahıl tarımına, Çin akarsu boylarındaki pirinç ve darı üretimine, Fenike ise deniz ticaretine dayandığı için patates ve mısıra dayalı dağlık teras tarımını açıklamaz.

Kısaca — Nil Nehri taşkınlarına göre tarım takvimi geliştiren, anıtsal piramitler inşa eden ve hiyeroglif (resim yazısı) kullanan medeniyet Mısır uygarlığıdır.

Mısır uygarlığı, Herodot’un “Mısır, Nil’in bir armağanıdır” sözünde olduğu gibi tamamen Nil taşkınlarının bıraktığı verimli alüvyonlar üzerinde şekillenmiştir. Çeldiricilerden Mezopotamya uygarlığı Dicle ve Fırat nehirleri çevresinde kurulmuş olup çivi yazısını ve zigguratları kullanmıştır. Maya uygarlığı da basamaklı piramitler yapmış olsa da Nil Vadisi’nde değil Orta Amerika’da yer alır.

Kısaca — Maya medeniyeti Orta Amerika’da yüksek kültür merkezleri kurmuş, gelişmiş takvim/yazı sistemleri ve basamaklı piramit tapınaklar inşa etmiştir.

Mayalar, Orta Amerika’nın tropikal yağmur ormanları kuşağında şehir devletleri kurmuş; gök bilimi ve matematikte ilerleyerek gelişmiş takvim ve hiyeroglif yazı sistemleri oluşturmuş, basamaklı piramit tapınaklar inşa etmiştir. Buna karşılık ren geyiği çobanlığı, kutup altı soğuk tundra iklim bölgesinde yaşayan topluluklara ait bir geçim tarzıdır ve tropikal Orta Amerika coğrafyasıyla hiçbir ilgisi bulunmaz. Bu nedenle I, II ve IV numaralı özellikler Mayalara aitken, III numaralı öncül bu medeniyetle bağdaşmaz.

Kısaca — Mısır Uygarlığı, taşkınlarıyla tarımsal verimliliği artıran ve havzasında yerleşik hayatı başlatan Nil Nehri etrafında kurulmuştur.

İlk uygarlıkların kurulduğu akarsu havzalarını öğrenirken nehir-uygarlık eşleşmelerine çok dikkat etmelisin. Fırat ve Dicle nehirleri Mezopotamya Uygarlığı’nın, İndus ve Ganj nehirleri Hint Uygarlığı’nın, Sarı Irmak (Huang He) ve Gök Irmak (Yangtze) ise Çin Uygarlığı’nın can damarıdır. Mısır ile Fırat’ın ya da Hint ile Sarı Irmak’ın eşleştirilmesi bu nedenle yanlıştır; Nil Nehri doğrudan ve yalnızca Mısır Uygarlığı ile örtüşür.

Kısaca — Matbaanın ve erken baskı tekniklerinin ilk biçimleri Mezopotamya’da değil, Uzak Doğu’da Çin Uygarlığı tarafından geliştirilmiştir.

İlk kültür merkezlerinin insanlık mirasına katkılarını incelerken hangi buluşun hangi medeniyete ait olduğunu doğru ayırt etmelisin. Yazının Mezopotamya’da Sümerler tarafından bulunması (I), Güneş takviminin ilk kez Mısır’da kullanılması (II) ve kâğıt ile pusulanın Çin medeniyetine ait olması (III) doğrudur. Ancak matbaa Mezopotamya’ya değil, Çin’e aittir ve daha sonra modern hareketli harf biçimiyle Avrupa’da yaygınlaşmıştır; dolayısıyla dördüncü öncüldeki bilgi yanlıştır.