Ülkelerin Gelişmişlik Düzeyleri ve Göstergeleri — AYT Coğrafya-1 ve Coğrafya-2 örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — Çalışan nüfusun düşük verimli tarımda yoğunlaşması, eğitim süresinin kısa ve bebek ölüm oranının yüksek olması ülkenin gelişmişlik düzeyinin görece düşük olduğunu gösterir.

Gelişmemiş veya az gelişmiş ülkelerde iş gücünün önemli kısmı geleneksel yöntemlerle yürütülen tarım sektöründe istihdam edilirken sanayi ve hizmetler sektörü sınırlı kalır. Ayrıca yetersiz sağlık altyapısı yüksek bebek ölümlerine, yetersiz eğitim olanakları ise ortalama eğitim süresinin kısa kalmasına yol açar. Bu demografik ve ekonomik veriler bir arada değerlendirildiğinde ülkenin gelişmişlik seviyesinin düşük olduğu sonucuna ulaşılır.

Kısaca — İnsani gelişme değerlendirmelerinde temel alınan üç ana boyut; beklenen yaşam süresi (sağlık), öğrenim süresi (eğitim) ve kişi başına gelirdir (ekonomik refah).

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından uygulanan İnsani Gelişme Endeksi, ülkelerin refahını yalnızca mal ve hizmet üretimiyle değil, insanların yaşam kalitesiyle ölçer. Bu doğrultuda uzun ve sağlıklı bir yaşam doğuşta beklenen yaşam süresiyle, bilgiye erişim ortalama ve beklenen öğrenim süresiyle, insanca bir yaşam düzeyi ise kişi başına düşen millî gelirle temsil edilir. Yüz ölçümü veya nüfus yoğunluğu gibi fiziki ve mekânsal değişkenler insani gelişme düzeyinin doğrudan bir göstergesi değildir.

Kısaca — Tarımda çalışan oranının azalıp yüksek teknolojili sanayi ile finans, eğitim ve bilişim hizmetlerinin artması, ekonominin daha yüksek katma değerli sektörlere yöneldiğini gösterir.

Ekonomik kalkınma sürecinde birincil sektör olan tarımın istihdamdaki payı gerilerken bilgi, teknoloji ve sermaye yoğun ikincil ve üçüncül sektörler öne çıkar. Bu alanlarda üretilen ürün ve hizmetler yüksek katma değere sahiptir ve çalışan başına verimliliği yükseltir. Dolayısıyla sektör paylarındaki bu yapısal dönüşüm, ekonominin katma değeri yüksek alanlara yöneldiğini kanıtlar.

Kısaca — Ekonomik daralma, yüksek işsizlik ve dış borç yükünün birlikte görüldüğü M ülkesinde ağır ekonomik sorunlarla karşılaşma olasılığı en yüksektir. M, $-2,1\mathrm{\%}$ büyüme oranıyla ekonomisi küçülen tek ülkedir. Ayrıca $18,3\mathrm{\%}$ ile en yüksek işsizlik oranına, $95\mathrm{\%}$ ile en yüksek dış borç/GSYH oranına ve $0,3\mathrm{\%}$ ile en düşük Ar-Ge harcamaları/GSYH oranına sahiptir. Bu göstergeler birlikte değerlendirildiğinde M ülkesi diğerlerinden daha olumsuz bir tablo sergiler.

Kısaca — Ortalama gelirin artması toplumun geneline refah yansıdığı anlamına gelmediğinden gelirin dağılımı ve bölgesel hizmet eşitsizliklerinin incelenmesi gerekir.

Kişi başına düşen millî gelir yalnızca matematiksel bir ortalamadır ve servetin toplum tabakaları arasındaki adaletini yansıtmaz. Eğer artan gelir küçük bir azınlıkta toplanıyor ve kırsal alanlar temel eğitim ile sağlık olanaklarından mahrum kalıyorsa, gerçek gelişmişliği anlamak için gelir adaleti ve mekânsal dağılım verileri incelenmelidir. Ülkenin fiziki coğrafya özellikleri ise doğrudan bu toplumsal ve ekonomik refah dağılımını açıklamaz.

Kısaca — Sağlık, eğitim ve teknoloji göstergelerindeki olumlu gelişmeler ilerlemeyi gösterirken artan emisyonlar nedeniyle beşerî ve ekonomik ilerlemeye karşın çevre üzerindeki baskı artmıştır.

Bebek ölümlerinin azalması sağlıkta, eğitim süresi ve yüksek teknoloji ihracatının artması ise beşerî ve ekonomik alanda belirgin bir ilerleme olduğunu kanıtlar. Buna karşılık enerji tüketimi ve sera gazı salımının hızla yükselmesi, sağlanan bu büyümenin çevre üzerinde ciddi bir yük oluşturduğunu ortaya koyar. Dolayısıyla ekonomik ve sosyal kalkınma gerçekleşirken doğal çevrenin korunması ve sürdürülebilirlik tehlikeye girmektedir.